on-the-uncertainties-of-a-practice-teacher

On the uncertainties of a practice teacher

“Teaching is an occupation fraught with 
uncertainties and potential stress” 
(Hiver, 2014, p.214)

I believe that every English teacher, at the beginning of a new course, has to deal with several questions: Who am I going to teach? What am I going to teach? How will I teach it? Will my students understand?

Such questions are essential since they provide the basis for us to choose the methods, revise the textbooks, and develop the lesson plans. However, they cannot be easily answered with just a survey or a placement test. We, as teachers, keep coming back to them after every lesson for improvement, and we have to make decision even with limited information. That is the dilemma I was caught in during my first teaching job which gave me the first notion of the uncertainties in teaching career.

Later on, I figure out that such feeling of uncertainties is quite common among my predecessors. Some of them have to suffer the cognitive dissonance between teaching for the test and teaching for real life. Some others hold higher and higher expectation while struggling with meagre income. Many have no clue how their teaching career might be in the drastic change of social and economic settings.

I, myself, also share this feeling. Being a Vietnamese who have never been in an English speaking community, yet learning to become an English teacher, I cannot help feeling inadequacy when my students ask me about the subtle nuances of English language, such as the difference between “shadow” and “silhouette”. Language use is constantly changing; the Internet slangs that my digital native students get exposed to everyday are far different from the expressions I learnt from the books published twenty years ago. If my students do not know anything, they ask Google – which makes me question the role of a teacher in the new era.

We do not know exactly what to do, but we must get the job done. We make decisions based mostly on our assumption, yet we must avoid making mistakes because it is said that: “A doctor’s mistakes kill some patients, but a teacher’s mistakes destroy a whole generation”. That dilemma is undoubtedly stressful, and those uncertainties are unquestionably intrinsic in my future teaching career.

10.02.20

nhat-ky-giao-sinh

Nhật ký giáo sinh

14.02.17: Trước đám đông trẻ tuổi

Cách xưng hô trong tiếng Việt là một thứ khiến người ta đau đầu vì bản thân mỗi một danh xưng đã hàm chứa trong nó những nguyên tắc hay kì vọng về vai trò và quyền lực của các bên trong một mối quan hệ. Bạn tôi bảo rằng, với người lạ mà tuổi tác không chênh lệch quá xa, tôi nên chủ động xưng hô theo cách mà tôi lớn tuổi hơn họ, vì như vậy sẽ giúp tôi có ưu thế quyền lực. Điều này ngược hoàn toàn với những gì tôi thể hiện trước đây. Với người lớn tuổi hơn hoặc bằng tuổi mình, tôi có thể thể hiện quan điểm một cách rất thoải mái. Và vì thế tôi thích tự xưng là em gọi người ta bằng anh chị, hoặc xưng là mình và gọi người ta là bạn. Nhưng trưởng thành là một điều khó tránh khỏi. Khi được gọi là anh, tôi cảm thấy bối rối vì được gán cho một quyền lực và một địa vị hoàn toàn xa lạ. Tôi cảm thấy phải có trách nhiệm với cái quyền lực ấy. Tôi cảm thấy phải nói lời đúng, làm điều đúng. Còn bây giờ, trước bốn mươi con người trẻ tuổi gọi tôi bằng tiếng “thầy”, tôi không biết mình phải thể hiện như thế nào vì tôi không chỉ được trao quyền lực mà được trao gửi một kì vọng là sẽ định hướng họ đến những điều đúng đắn và tốt đẹp.

Tôi đã làm gì để có được thứ quyền lực này? Tôi đâu có là một điều gì đáng kể giữa cõi đời này để mà trở thành một khung tham chiếu? Hơn thế nữa, một kẻ đã đi qua cả tốt lẫn xấu, thành kiến lẫn tin tưởng, và không còn có thể tin vào bất cứ thứ gì ngoại trừ tin vào mỗi khoảnh khắc mình đang trải qua, thì làm sao tôi có thể dạy những đứa trẻ này tin tưởng được chứ? Làm sao một con người tự do như tôi có thể buộc chúng tuân thủ vào luật lệ?

Giữa bốn mươi con người khác nhau về xuất thân, di truyền và môi trường sống, tôi còn cảm thấy sức nặng của từng hành vi cử chỉ và lời nói của mình. Chẳng hạn nếu mở lời nói về một điều gì đó, thì điều đó sẽ là điều gì? Kỷ luật, điểm số, trang phục, bạn bè hay phim ảnh, âm nhạc, quê quán, gia đình,… Là những thứ tôi quan tâm, những thứ một vài người trong số họ quan tâm, hay là những thứ gắn kết chúng tôi lại với nhau – những thứ mà giữa hỗn độn các thông tin mới tiếp nhận, tôi chưa thể nào bình tĩnh và sáng suốt được? Và liệu tôi có được quyền khái quát hóa hay phân loại họ và đối xử với từng nhóm phân loại một cách phổ quát nhất mà lờ đi sự khác biệt?

Nhưng trước những tờ giấy trắng chưa được viết này, nếu tôi không cung cấp một cứ liệu tham khảo thì làm sao những đứa trẻ này có thể viết lên được điều gì chứ? Giữa các khái niệm mới mẻ, nếu tôi không diễn giải bằng một cách hiểu mang đầy tính cá nhân, thì làm sao có thể tồn tại những sự tri nhận đầu tiên về thế giới khách quan ở chúng? Tôi cảm thấy mình là một chỉ huy gà mờ của một con tàu chiến đang trong đêm tối của trận mạc, và những người lính của tôi đang nhìn tôi với ánh mắt tin cậy, trông chờ ở tôi một lời chỉ dẫn để đưa họ đến ánh sáng. Và dẫu biết rằng mỗi một chỉ thị của mình đều hàm chứa khả năng hối tiếc, nhưng tôi vẫn phải ra lệnh bằng một giọng dõng dạc nhất và đanh thép nhất. Và ngay cả khi tôi đang mông lung, tôi cũng phải thể hiện cho họ thấy là tôi là một tảng đá vững vàng, một mỏ neo nơi họ có thể bấu víu vào.

15.02.17: Một bịa tạc về tiền bối

Tôi đã đứng trước gương điều chỉnh mái tóc rễ tre sao cho không quá trẻ con, không quá chải chuốt mà tạo được vẻ thân thiện và sáng sủa. Và trên đoạn đường gần 8 cây số đến trường, tôi luyện tập một câu “Chào cả lớp!” đến chục lần. Đắn đo chọn cách nói để không quá nghiêm túc, không quá thân mật. Điều chỉnh chất giọng sao cho không quá nhiều treble để nghe không có vẻ thiếu sức nặng, không quá bass để nghe không quá nhàm chán. Tôi cân nhắc mình sẽ nói về cái gì? Nói bao nhiêu thì vừa đủ? Và rất nhiều chuẩn bị và băn khoăn khác cho buổi lên lớp đầu tiên.

Nhưng thực tế là tôi chỉ có đủ thời gian để kiểm tra vệ sinh lớp học mà thôi. Và tụi nhóc thì nói chuyện với nhau quá sức ồn, và tôi cảm thấy việc bảo chúng ổn định để nghe tôi nói những câu tôi đã chuẩn bị chẳng khiến cho phần việc buổi sáng đó hiệu quả hơn tí nào cả. Vậy nên tôi ngồi một chút để quen với lớp học thôi.

*

Giữa lúc bọn trẻ đang làm bài tập, cô quay sang hỏi tôi về chuyện nghề giáo. Cô hỏi tôi sau này có đi dạy không? Tôi bảo dạ em vẫn chưa biết. Rồi cô, với giọng chỉ đủ lớn cho hai cô trò nghe, nói về việc làm nông nghiệp.

Chúng ta đang trồng cây trên một mảnh đất đã ngập ngụa hóa chất sau nhiều vụ mùa. Chúng ta không còn biết, hoặc không được phép biết, một cách thức trồng trọt nào khác mà không dùng đến hóa chất hay phân bón. Và khi chúng ta quyết định sẽ tự thay đổi cách thức trồng trọt theo cách riêng của mình thì những người nông dân khác và cả những người quản lý chất lượng nông nghiệp cũng sẽ không cho phép ta được làm như vậy trên mảnh vườn chung. Ở mảnh vườn này không có gì là tự nhiên cả. Có những quả được sinh ra, tươi xanh và đẹp đẽ, nhưng bên trong nào ai biết có những mục ruỗng hay sâu bọ gì. Nếu em là một người nông dân, em sẽ làm gì đây?

Cô hỏi tôi. Và trong ánh mắt mệt mỏi của cô, tôi biết rằng sau mấy chục năm trồng cây, cô vẫn chưa có câu trả lời cho mình, hoặc có nhưng cô không đủ can đảm hoặc có quá nhiều điều để bận tâm hơn là hiện thực hóa nó.

Còn tôi, tôi không biết.

20.02.17: Trong thịnh vượng

Xếp hàng – một việc làm cần thiết để duy trì trật tự của đám đông. Hôm nay tôi lại phải chờ nghe gọi tên, điểm danh và đứng vào hàng như những gì đã diễn ra khi tôi từng ở trong một tập thể con người – tôi rất ghét điều này vì tôi thấy mình lọt thỏm giữa những cái đầu cao lêu khêu.

Chúng tôi được gọi tên và bước lên đứng trước toàn thể những học sinh cấp ba. Tôi cảm thấy mỗi hành vi của mình, trước ánh mắt của đám đông, không còn tự nhiên nữa. Tôi luôn có cảm giác phải tập trung kiểm soát từng hành vi nhỏ nhặt như giữ lưng thẳng khi đi đứng, cố gắng hóp bụng vào một chút để trông bụng mình không bự lắm, và khi phải cúi xuống để lượm một thứ gì đó, vì cơ thể ục ịch của mình tôi cảm thấy như mỡ đang dồn lại và gây áp lực lên những những thớ vải quần áo, khiến chúng gào thét chực chờ rách toạt, và tôi còn ko biết nếu giữ thẳng chân hay là khụy xuống một chút thì trông tư thế của mình sẽ bớt kì cục hơn… Cảm giác khi cơ thể của mình bị lột trần bởi hàng vạn ánh mắt, với một kẻ bị ám ảnh cơ thể, là một cảm giác rất không thoải mái. Giữa đám đông, tôi không thể tự chủ được suy nghĩ. Tôi nghĩ về các khái niệm être-pour-soiêtre-en-soi rồi tự hỏi, phải chăng chính vì Sartre cũng là một gã lùn, lác mắt và xấu xí, nên ông mới nghĩ ra được những khái niệm này?

Trước khi lễ chào cờ bắt đầu, một giọng đọc vang lên: “…chúng ta đang sống trong một đất nước tươi đẹp, phồn vinh và thịnh vượng như hôm nay là nhờ công lao to lớn của…”. Khoảnh khắc ấy, tôi thấy mình đã đi một chặng đường quá xa, hoặc đủ xa để không còn tin được vào những lời này nữa rồi. Tôi đang làm gì ở đây thế này? Cố gắng lờ đi cái sâu rộng phức tạp đến ngạt thở của sự thật để truyền dạy một tín điều riêng biệt, ấu trĩ và giản đơn cho thế hệ tương lai ư? Và khi bài quốc ca vang lên, tôi không còn thấy mình hát theo một cách dõng dạc tự tin và đầy xúc cảm như những ngày trung học nữa, tôi thấy ngại ngùng và xấu hổ như sắp bị bắt quả tang là đang vụng trộm vậy.

Trong thịnh vượng, làm sao chúng ta hiểu được giá trị của thịnh vượng? Siêu anh hùng chỉ xuất hiện khi có siêu phản diện, cái tốt cũng cần cái xấu để hiện thân.

Trẻ em chúng không hiểu tại sao lại phải làm hoặc ko được làm một cái gì đó, và người lớn chỉ đơn giản ko đủ kiên nhẫn để giải thích cặn kẽ nên nói rằng ‘không cần hiểu, chỉ cần làm theo’.

Ngay cả khi đã được giải thích, nếu thiếu trải nghiệm thì đến một lúc, chúng cũng sẽ hoài nghi: “Lửa có thật sự nóng?” hay “Tại sao lại phải sợ ông Kẹ?”.

Nhưng dường như hầu hết đang đều bị ru ngủ bởi những câu khẳng định và họ quên bẵng cả nghi vấn. Ngay cả nghi vấn, ở thời đại mà dường như không còn cần thiết phải hỏi “Là cái gì?” nữa, nhiều người chỉ thiết tha trả lời cho câu hỏi “Như thế nào?” thay vì lẽ ra nên tự hỏi trước câu hỏi “Tại sao?”.

Ôi tôi khao khát một cuộc chiến tranh hay thảm họa. Để lúc đó, tất cả đều bắt đầu hoài nghi mọi thứ quanh mình. Và rồi chúng ta sẽ dựng xây một thế giới con người mới, dù biết rằng rồi một ngày tương lai sau đó nó sẽ lại bị phá bỏ – cũng như luật pháp hay nguyên tắc.

Đập đi và xây lại những ngôi nhà – chẳng phải đó là một hoạt động sống duy nhất của chúng ta?

17.02.17: Karma

Khi trong cảm xúc mãnh liệt, chúng ta có thể đưa ra một quy kết rất vội vã về mọi thứ. Như khi vui, thế giới trước mắt bỗng trở nên vô cùng tươi đẹp. Còn khi tức giận, chúng ta có thể đổ lỗi cho bất kỳ điều gì.

Một điều tôi thấy không hài lòng là chúng ta đang bóp méo những tri nhận về thế giới sao cho chúng vừa khít được cái hộp của tri nhận cũ, chúng ta chất những thông tin mới lên chiếc xe bò và lăn nó trên những rãnh của một con đường mòn từ trước để đi đến một cái kết luận mà chúng ta đã quá quen thuộc với nó. Chẳng hạn, khi nói về nguyên nhân của sự phân biệt đối xử dựa trên ngoại hình, có người bạn của tôi, bằng lập luận của riêng anh ấy, hướng vấn đề đến mâu thuẫn chính trị – điều mà trước giờ tôi chả bao giờ ngờ tới, dù tôi biết có rất nhiều người ở ngoài kia, bất cứ chuyện gì cũng có thể cố gắng tìm được nguyên do từ chính trị. Tương tự như vậy, khi nói đến lòng tốt và tâm xấu, nhiều người tôi biết sẽ diễn giải nó bằng góc nhìn của một con chiêng công giáo hay một phật tử. Và chính bản thân tôi cũng không thoát khỏi điều đó khi rất nhiều các cuộc hội thoại của mình, tôi luôn hướng người ta tới bi kịch về sự bất lực của con người trong sự tương đối của kiếp người. Dù cá nhân tôi nghĩ, cách diễn giải vấn đề của tôi có thể thoát ly tạm thời khỏi các ràng buộc về văn hóa hay chính trị hay tôn giáo, nhưng có một sự thật là từ trước đến nay tôi vẫn chỉ dừng mọi phản biện hay suy ngẫm ở cái quy kết của mình – một chiếc hộp của tri nhận cũ. Tôi đang chờ đợi chính mình khám phá ra, hay được khai sáng, để có được một góc nhìn rộng lớn hơn, một điểm nhìn cao cả và bao quát hơn.

Nhưng thôi, hãy nói riêng về những than thở của hôm nay. Hôm nay, sau khi tôi than thở về những mặt trái của hệ thống giáo dục được nghe kể lại, tôi đã được mục sở thị những biểu hiện mơ hồ của nó. Giáo viên hay học sinh đều phải chạy theo điểm số thi đua. Nhưng với giáo viên, cuộc chạy đua đó còn khốc liệt hơn vì đó là công việc mưu sống chứ không còn là một thử nghiệm. Những đua tranh, ganh ghét, đố kỵ… thực hơn và khắc nghiệt hơn.

Khi đang kiểm lỗi trong xấp hồ sơ dày cộm và vô tình chứng kiến được những khắc nghiệt của hệ thống, tôi cảm thấy mơ hồ một bóng ma hiện về. Cách đây khoảng 10 năm trước, chẳng phải tôi và gia đình mình, chỉ vì thành tích cá nhân, đã góp thêm một vệt nhơ nhớp vào cái bức tranh tiêu cực này bằng một cuộc gọi sao?

Ôi, là chính tôi chứ không ai khác! Vậy thì lúc này, chẳng phải những gì mà tôi đang nếm trải chỉ là trả một món nợ từ quá khứ hay sao? E rằng những thứ giằng xé nội tâm này hãy còn là quá nhẹ. Tôi không dám nói là ‘chẳng ai trong chúng ta trong sạch cả’, nhưng tôi cảm thấy, đã đến lúc tự hỏi rằng cái ‘bàn tay vô hình’ đang điều khiển chúng ta liệu có phải là karma, là bóng ma quá khứ của chính mình?

22.03.17: Lưỡng nan

“Học sinh trường này dở lắm, một đứa ở trình độ trung bình thậm chí không thể nói được một câu tiếng Anh hoàn chỉnh và đúng ngữ pháp”.

Sau khi nghe lời giới thiệu đầu tiên đó về các em, tôi lại được giao nhiệm vụ thiết kế 1 tiết học project-based learning cho các em – theo đó, kết quả đạt được là các em phải thực hiện một bài thuyết trình bằng tiếng Anh với phương tiện trình chiếu trong thời lượng năm phút. Thật là một cơ hội hãn hữu đúng không?

Để khuếch trương thêm cái tính chất hãn hữu của cơ hội đó, một vài thông tin thêm được nói ra như sau:

“Bản chất tiết học này, theo chỉ thị, là học sinh phải làm hết. Giáo viên chỉ được gặp và hướng dẫn đúng 2 tiết: tiết giao đề tài và tiết nghiệm thu”.

Đồng nghĩa với việc tôi – vốn không phải giáo viên phụ trách tiết học này – sẽ đóng vai một ông bụt nào đó xuất hiện một cách thường trực để giúp các cô Tấm trong thời gian từ lúc được giao nhiệm vụ phân loại thóc và đậu cho đến khi buổi lễ hội diễn ra.

“Có một cô giáo, khi nhận được lời khen ngợi của cấp trên vì thành công của tiết học này, đã bày tỏ chân thành là nó quá nhọc sức và đã phải chuẩn bị hết 3 tháng trời. Cấp trên nghe như vậy rất không hài lòng”.

Và tôi chỉ có 3 tuần để thực hiện.

“Thêm một điều nữa là đôi khi mình phải dạy sai. Có những trường hợp cố tình dạy sai, để cho nó nói sai rồi mình mới sửa cho nó. Bị sửa sai nó mới nhớ. Dạy sai cũng là một kỹ năng quan trọng đó”

Wow, từ đâu một giáo sinh có thành tích học tập bết bát như tôi lại được trao gởi một cái cơ hội hãn hữu như thế này nhỉ? Công việc này thậm chí còn không được liệt kê trong quy chế rèn luyện nghiệp vụ sư phạm.
Không sao.

Thực sự không sao vì bản kế hoạch của tôi đã được phê duyệt một cách êm mượt. Và sự êm mượt ấy không kéo dài khi người thiết kế giáo án lại một lần nữa được ưu ái giao nhiệm vụ thực thi nó đồng thời cùng với hai giáo sinh khác nữa. Vì ngay sau lần rehearsal đầu tiên (tôi “được” yêu cầu phải làm như vậy.), thứ tôi nhận được từ peers lẫn mentor (vốn dĩ lẽ ra phải là người thực hiện chính) là những cái lắc đầu, cau mày, làu bàu… Trời ạ, tôi không hiểu. Ý tôi là, nếu có ai ở đây đủ tư cách để trưng ra cái biểu hiện đó, thì người đó phải là tôi chứ?

Tại sao tôi lại nói như vậy?

Hãy nghe lời của mentor tôi nói:

“Trời ơi vậy là không được rồi. Powerpoint phải chèn video vào. Khi nói, phải có sự tương thích giữa lời nói và hình ảnh chiếu như là thuyết minh phóng sự vậy. Phát âm sai quá nhiều. Làm sao mà kịp đây? Em phải soạn lấy, rồi làm hết. Chọn ra 1, 2 đứa giỏi nhất lên nói thôi. Cái này cả tổ dự giờ, làm như vậy sao coi được. Mấy nhóm kia cũng không được luôn, em phải làm luôn cho cả mấy nhóm kia. Em đừng ngại gì cả, tại tụi kia hướng dẫn không được, cô sẽ nói tụi nó để em làm.”

Tôi bỗng thực sự hoang mang. Vì những gì được trình chiếu trên đây toàn bộ là những gì các em làm dựa trên sự hướng dẫn ban đầu của tôi (vì lúc sau đó tôi chỉ giám sát 1 trong 4 nhóm mà thôi). Ý tôi là tôi hoàn toàn nhận thức được nhiều hơn tất cả những lỗi được nêu ra, nhưng chẳng phải, theo lời nhận xét đó, chúng ta đang đặt ra một tiêu chí quá cao so với năng lực hiện tại của học trò sao? Và việc đắc thụ những kiến thức lẫn kỹ năng cần thiết để đáp ứng cái tiêu chí đó cần nhiều hơn 3 tuần rất nhiều trong khi thời gian gặp mặt lại rất hạn chế. Mặt khác, nếu tôi làm hết cho các em, thì ý nghĩa của cái tiết học này để làm gì nhỉ? Chẳng phải nó chỉ đơn thuần là một vở kịch – như nhiều tiết thao giảng mà tôi từng được biết sao? Hãy nghe lời của của đồng sự tôi nói:

“Tuân muốn làm vậy nhưng mà không thể được đâu. Vì tụi nó rất là dở. Thấy thằng nhóc K. không? Đã dặn bao nhiêu lần là phải đọc chữ island là [aɪs.lən], mà lúc lên nó lại đọc là [ɪ.lend] thì làm sao mà khá nổi. Học sinh trường công lập dở lắm, trường này cũng vậy. Tuân dạy trường quốc tế chưa? Dạy ở trường quốc tế, chỉ cho cái hình thôi nó cũng nói được nguyên một bài. Bởi vậy sau này có dạy cũng đừng dạy trường công. Còn bài này, cô bảo Tuân làm thì Tuân làm lại powerpoint đi, rồi để đó tôi dạy tụi nó thuyết trình”

Chẳng hiểu sao tôi lại có thể giữ gương mặt của mình không cảm xúc đến khi cô ấy hoàn thành phần nói của mình. Trời ạ. Chính cô ấy cũng là người dạy các em phải đọc culture là [kuː.tʃər]. Và cũng chính cô ấy là người soạn cho các em một bài nói mà trong đó có những câu rất hoành tráng như “SaPa is a quiet mountain town and snowing.” hay là “Walk and bike cycle around the Hoan Kiem Lake in the morning sunrise.” Và giờ này cô ấy đang than vãn là tất cả vấn đề là do mentor quá hão huyền và học trò quá ngu dốt. Những trường hợp như thế này thật đủ sức biện minh cho sự tồn tại của thể chế Cộng Hòa, thậm chí là Độc tài chuyên chế.

Tôi là ai để mà nói với mentor của mình là “Em nghĩ mình nên dẹp vở kịch này đi?” Tôi là ai để mà nói với peers của mình là “Tiên trách kỷ, hậu trách nhân. Trước khi hỏi người khác tại sao một đứa lớp 11 không nói được tiếng Anh, bạn có bao giờ tự hỏi mình tại sao một giáo sinh tiếng Anh năm 4 Đại học lại không viết nổi một câu đúng ngữ pháp?” Và nếu tôi có nói thì tình hình khá hơn chăng?

Những người duy nhất tôi có thể nói là các em. Và tôi muốn nói với các em là “Các em đã làm rất tốt. Nếu hôm nay các em không nói được một câu tiếng Anh hoàn chỉnh, đó không phải là lỗi của các em. Đó là lỗi của chúng tôi, và cả những người đi trước chúng tôi. Các em là những đứa trẻ ngoan. Và K., thầy muốn xin lỗi thay cho cô X., vì lúc em nói cô cứ đứng bên cạnh em bảo là em tệ quá, em tệ quá. Em làm rất tốt. Và thầy hi vọng là các em dù có nhận ra bản chất của các vấn đề trong hệ thống, cũng sẽ cố gắng làm một người tử tế, để những thế hệ sau em được tốt hơn.”

Nhưng tôi đã không nói gì cả và chỉ làm tiếp thôi.

15.05.17: Lời chia tay

Chào các bạn, thực sự thì, tôi ghét trường học vì nó là một nơi đầy rẫy luật lệ, nguyên tắc và thủ tục. Nhưng luật lệ có một giá trị nhất định và không phải bao giờ tự do cũng là tốt. Và tôi kể ra như vậy cũng là để bày tỏ hy vọng rằng các bạn sẽ nhìn nhận những nguyên tắc được đặt ra cho lứa tuổi của mình theo một cách khác – nếu có bất mãn với nó. Tôi tin là các bạn đều hiểu rõ ranh giới giữa tự do và luật lệ nên đặt để ở đâu, khi nào nên tuân thủ và khi nào nên phản đối một cách đường hoàng chính trực.

Sự chung đụng cũng là thứ khiến tôi không thích ở trường học. Nhưng sau khoảng 3 tuần đầu, khi dần nhớ tên và gương mặt của các bạn, các bạn làm tôi cảm ơn ghê gớm vì các bạn khá dễ thương và dễ chịu, nhất là tôn trọng tôi. Điều này thực sự rất có ý nghĩa, vì nó tạo ấn tượng tốt với tôi về nghề giáo (vì tôi không đi trợ giảng hay đi dạy ở đâu cả trong suốt thời gian học Đại học). Cảm ơn các bạn về điều đó và cũng hy vọng là các bạn sẽ giữ mãi sự dễ thương của các bạn, dù cho sau này các bạn có ở trong những môi trường đầy ghen ghét và đố kỵ.

Hẳn mối quan hệ thầy trò mà chúng ta đã có khá là mờ nhạt vì các bạn biết quá ít về tôi, và tôi cũng chỉ xuất hiện khi được công việc yêu cầu chứ ít khi có quá nhiều chia sẻ cá nhân hay tình cảm với các bạn. Dù sao thì cách nghĩ của học trò về thầy cô, cũng như của giáo viên về học trò ngày nay cũng khác ngày xưa. Mọi thứ diễn ra nhanh quá, và với các bạn cũng như tôi, có quá nhiều thứ phải bận tâm hơn là ngồi lại và tỉ tê chuyện cá nhân vặt vãnh.

Sau khi đã ở trong nhiều tập thể con người khác nhau, sau những cuộc gặp gỡ và những lời chia tay, tôi dần cảm thấy việc gắn bó quá nhiều sẽ mang lại gánh nặng tâm lý sau khi tách ra. Vì bữa tiệc nào cũng phải tàn và chúng ta đều chỉ là những cá nhân đơn độc với hành trình của riêng mình. Tôi biết quan điểm này hơi tiêu cực, nhưng đó là cách nghĩ của tôi về cuộc sống.

Mặt khác, tôi là một người có khá tự do và khác xa với hình mẫu quy chuẩn của một nhà giáo về nhiều mặt, nên tôi không muốn các bạn biết quá nhiều về tôi vì sợ rằng các bạn sẽ không còn tôn trọng tôi hay các nguyên tắc đã được đặt ra nữa.

Tôi cảm ơn các bạn vì những điều mà tôi đã nói ở trên. Cũng mong các bạn thông cảm vì có thể trong 12 tuần qua tôi đã không hẳn làm tròn vai trò của một người thầy giáo trong việc giảng dạy cũng như trong việc chủ nhiệm.
Cũng nhân đây, tôi muốn chúc các bạn có nhiều sức khỏe và đoàn kết với nhau để có một hành trình thật nhiều niềm vui và ý nghĩa.

Tạm biệt.

dem-ve-khuya-toi

Đêm về khuya tối

Bà chủ quán với cái tạp dề màu cháo lòng đặt “phịch” xuống trước mặt tôi tô bún thịt nướng. Vâng, chỉ là tô bún thịt nướng. Vẫn là tô bún thịt nướng tôi ăn cả trăm lần vào những buổi khuya đi làm về trễ như thế này. Vậy mà bỗng dưng hôm nay, tôi bỗng thấy khác lạ ghê gớm.

Những bài báo đọc bâng quơ trên chuyến xe buýt đi làm đột nhiên đồng hiện về in lên tròng mắt, làm món ăn trước mắt tôi có dáng vẻ của một sản phẩm lỗi chắp vá dơ bẩn. Những sợi bún bóng loáng nhờ tẩm huỳnh quang. Thịt của những con lợn tăng trọng được nướng bên lề đường vẩn tàn tro và khói bụi xe máy. Nem được làm từ phần thịt bùi nhùi thừa thãi lượm trên thớt của một bà bán thịt nào đó vào lúc cuối ngày. Xà lách xoong được hái từ một vườn rau dùng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức quy định, được rửa vội bằng một lần nhúng vào nước giếng có kiềm.

Tôi thấy từng thành phần trong tô bún của mình hiện về nguyên dạng bản chất của chúng. Tôi thấy những con vi khuẩn nhảy nhót múa may trong cái tô ấy và cười khinh bỉ vào mặt tôi “hãy quen với điều này đi cưng”.

Tại sao? Tại sao tôi đã cố không nghĩ đến nguồn gốc của những thứ mình tọng vào họng mà hôm nay chúng lại cùng lúc hiện về trong óc thế này? Tại vì đâu mà tôi lại đến cái nước không có lấy thì giờ nấu ăn tối mà phải đi ăn bờ ăn bụi thế này chứ? Tại sao?

Trong cái cao trào của bi kịch ấy, tôi ngẩng mặt lên như để thêm phần diễn xuất, thì bắt gặp ánh mắt của ông khách đối diện nhìn tôi trân trối. Chợt nhận ra mấy phút qua mình cầm đôi đũa và nhìn chằm chặp vào tô bún bất động đăm chiêu. Tôi nhắm mắt chừng năm giây để rũ sạch mọi suy nghĩ. Tằng hắng một cái rồi cắm đầu cắm cổ vào ăn.

Tôi ăn như mỗi ngày vẫn ăn. Không cần phải tỏ ra thong thả thư thái hay thanh lịch. Không nhâm nhi cũng chẳng nhấm nháp. Không để ý mùi vị thế nào. Tôi cứ cắm mặt xuống tô bún mà dùng đũa vơ hết vào họng mình như một con heo. Tôi chỉ ăn như người ta đi đổ xăng. Tôi ăn để lấp đầy cơn đói của dạ dày. Tất nhiên có nhiều cách để lấp đầy cơn đói, nhưng ít ra cách này có thể giúp thỏa mãn cái vị giác thô bỉ của mình mà không tốn quá nhiều thời gian suy nghĩ. Thức ăn trở thành một thứ năng lượng. Việc ăn trở thành một thứ thủ tục.

Trên đoạn đường ngắn từ quán ăn về nhà trọ, tôi nhẩm lại một bài thơ của Nguyễn Phong Việt:

Ở đâu đó trong tháng ngày mệt mỏi
chúng ta trở về trên những con đường đã quen đến từng viên sỏi
mà thấy như người lạ qua đây!

Không còn biết ta có muốn trở về ngôi nhà chờ ta nằm xuống với giấc ngủ say
một bếp quen chờ những tay người đánh thức
lần nào đó ta bày biện ra một mâm cơm đầy ắp
rồi tự mình gắp cho mình
tự mình chia sớt…
mà không biết phải chia sớt điều gì?
Không còn biết ta có muốn trở về với cảm giác chỉ toàn là đắng cay
hay cảm giác của một người hân hoan hạnh phúc
tay ôm lấy chân và đầu gối co lên tận ngực
như hình hài của ngày chưa chào đời!

Tôi trở về với căn phòng vuông vức, không có tranh ảnh treo tường, không có máy móc hiện đại. Không có cửa sổ hay ban công gì cả. Chỉ có bốn bức vách, một cái giường nhỏ và một cái laptop. Trời ạ. Bây giờ tôi lại đứng phỗng ra ở ngưỡng cửa phòng trọ để nghĩ về cái nơi ở của mình. Tôi đã thành cái thể loại gì thế này? Đây không phải là sản phẩm của nguyên lí thiết kế tối giản. Tôi càng không phải là một người khinh thị chủ nghĩa vật chất hay văn hóa hàng tiêu dùng. Người lãng mạn nhìn vào căn phòng này sẽ nói thế giới quan của tôi thật khốc liệt. Ồ không. Tôi cũng khát khao những hoan lạc của cảm giác và tri giác chứ. Tôi cũng không phải là một kẻ cực đoan cho rằng sướng khổ đẹp xấu đều nằm ở lòng mình.

Vấn đề là bao lâu qua, trên cuộc đua đến những mục tiêu và mơ ước, tôi đã bỏ quên mất việc chăm lo cho bản thân mình. Tôi nạp thêm năng lượng cho mình bằng viễn ảnh về thành tựu ở tương lai, mà để thể xác mình bị đày đọa ở những bất cập của hiện tại.

Tôi thẫn thờ bước đến bên bàn vi tính và uể oải ngồi xuống. Nhẩm lại đoạn cuối của bài thơ:

Chúng ta trở về trên những con đường với một tiềm thức giấu sẵn nỗi cô đơn
những cơn mưa đêm giăng kín
những cơn gió mùa lạnh buốt…
và ngôi nhà thì vẫn luôn chong đèn chờ sáng
như thói quen mỗi ngày

Có lúc nào đó chúng ta không muốn trở về mà chỉ muốn ra đi
đi khỏi ngôi nhà và những con đường quen lối
những đêm về khuya tối…

Một đêm tháng 3 năm 2016

on-the-back-and-forth-of-tropical-taste

On the back-and-forth of tropical taste

On a fleeting visit to my company’s renovated office, I was enthralled by the art prints on the statement wall which is neither typography nor paintings but the large banana tree leaves, stark contrast to the light grey background.

The depiction of banana leaf was nothing new in interior design. Dating back to the 1940s, it might first appear in Don Loper’s Martinique Banana Leaf designed exclusively for Beverly Hills hotel. This wallpaper is widely recognized as one of the most iconic wallpapers of all time, used in hotels worldwide, and by interior designers still to this day.

In a broader sense, the depiction of banana leaf is just one of many ways to create the tropical theme, together with the pink flamingos, the birds of paradise and the tropical fruits. They were too all-encompassing in interiors of late, upholstered on many items from the window dressings to the chair pillows. 

Then our love for all things vintage has yielded the resurgence of these prints, made it the key trend from 2012 onward. And now, my CEO, with her boldness, insists on adding a tropical wallpaper to the interiors without any second thought. That’s why now I’m looking at it (on the 9th floor of ila tower).

Indeed, what fascinated me was not the prints itself but the radical implication behind. I’ve heard that the tropical prints was so blended in the notion of escapism because they evoke the exotic feeling in western culture back then in the midst of 19th century. However, in the countries of tropical climate like Vietnam, such image is so ubiquitous. Now it is really intriguing when tracing this banana leaf back to its origin:

The banana leaves in tropical forests of Asian countries 

 

The artists depicted this image in their patterns to create “exotic” feeling in Western culture in the 40s.

In 2012, when “vintage” and “retro” became trendy, these images once again became popular in design

This trend was spreaded all over the world due to Americanisation and globalisation.

Now it appears in my company – a foreign-owned one right in the city of a tropical area.

See? But in this country, the leaves are not exotic, they are local. So I can see escapism has become a trend in the mindset of my country fellows.

16.12.17

ngay-dau-hoc-francais

ngày đầu học français

Ngày đầu học français của tôi khá éo le. Từ công ty, tôi phải chạy về nhà để phơi cái cặp ướt và lấy tập vở, rồi chưa được ăn tối đã tiếp tục lao vội vào cơn giông tháng tám để kịp giờ có mặt tại Thái Văn Lung. Dường như thời tiết muốn thử thách sự chuyên cần của tôi đây mà. Nhưng bấy nhiêu hạt mưa, bấy nhiêu đèn đỏ trong khởi sự học tiếng Pháp của tôi đã thấm gì so với những tréo ngoe trong sự học tiếng Pháp của cụ Phan Khôi? Phan Khôi là người hiếm hoi trong thế hệ của cụ chịu học tiếng Pháp để không bị thời thế bỏ lại. Nhưng sự học của cụ luôn bị dang dở, lúc vì tù tội, lúc vì thầy chết, lúc vì bận việc gia đình. Cụ lớn tuổi mà không hề ngại khi ngồi chung lớp ấu nhi, mới vào cụ đội sổ, mà chỉ sau hai tháng cụ đã lên đứng đầu. Có một người như cụ Phan là tấm gương về sự học tiếng Pháp, tôi thấy những rắc rối hôm nay chẳng là gì.

Thực tế là tôi háo hức đến mức, trong lúc chạy xe đến lớp, tôi cứ tưởng tượng giả sử giáo viên hỏi mỗi người vì sao lại học tiếng Pháp, thì tôi có thể trả lời một cách rất nhanh mà không cần nghĩ ngợi. Tôi muốn học tiếng Pháp là vì tôi muốn hát được Non, je ne regrette rien của Edith Piaf, Ne me quitte pas của Jacques Brel, Je t’aime của Lara Fabian, Comme toi của Jean-Jacques Goldman và cả C’est toi của Lam Phương nữa. Tôi muốn một ngày có thể xem Climax (2018) của Gaspar Noé hay Jonas (2018) của Christophe Charrier mà không cần phụ đề. Tôi muốn một ngày có thể đọc nguyên tác của Balzac, Proust, Lévi-Strauss hay Foucault. Tôi muốn tìm lại những dấu tích của một thời Đông Dương qua tài liệu Pháp văn. Tôi muốn đọc Phạm Duy Khiêm, Cung Giũ Nguyên, Nguyễn Tiến Lãng, Phạm Văn Ký, Linda Lê và những nhân vật Việt Nam khác đã dự phần vào cái nền văn chương francophones. Tôi cũng muốn được học ở Université de Toulouse, nơi mà nhiều người Việt đã từng học. Nhưng nếu tôi nói ra như vậy thì sẽ thành đao to búa lớn, mà tôi vốn hiểu rõ mình là một đứa cả thèm chóng chán, bằng chứng là tôi cũng từng bắt đầu học tiếng Hoa với những lý do tương tự mà chẳng đủ kiên trì để học tiếp lớp thứ hai, nên thôi có lẽ tôi sẽ giữ cho riêng mình biết vậy.

Tôi đã đến kịp trước khi anh thầy giáo vào. Tôi cứ thấy các anh học Pháp văn có vẻ gì đó hao hao nhau nhỉ: PVQ, CVD. Phải chăng muốn học tiếng Pháp giỏi thì phải cao gầy, thư sinh nho nhã? À không đâu, nếu thế thì chắc ông Nguyễn Văn Vĩnh của chúng ta sẽ dốt tiếng Pháp lắm luôn.

Đến hôm nay tôi mới biết từ “ông”, tức “mr” trong tiếng Anh, mà các cụ phiên âm ngày xưa là “me sừ” thực ra viết là monsieur /mə.sjø/.

Tên người Pháp có thể rất dài, nhưng vẫn có hai thành phần quan trọng nhất là họ và tên (nom et prénom). Khi gọi ai đó một cách trang trọng, thường trong thư tín, thì mình đặt họ của họ (nom de famille) vào sau monsieur. Chẳng hạn như monsieur Deleuze hay monsieur Sartre.

Còn “bà”, tức “mrs”, trong tiếng Pháp là madame. Theo anh thầy nói thì vào thập niên 90 ở Pháp có tranh cãi về việc vì sao với đàn ông chỉ có monsieur, còn với phụ nữ thì lại phân biệt thành madame mademoiselle? Như vậy là người ta phân loại, sắp đặt phụ nữ dựa trên mối quan hệ của họ với đàn ông à? Là l’objectification chứ còn gì nữa? Hẳn là vụ tranh cãi này rất có liên quan đến féminisme và madame Simone de Beauvior. Nhưng trong khi tiếng Anh có một cách giải quyết khá đơn giản là dùng “ms” cho mọi đối tượng phụ nữ trong các văn bản hành chính, dù cho họ đã kết hôn hay chưa kết hôn, thì người Pháp có lẽ khó giải quyết hơn, phần vì madame mademoiselle có quá nhiều khác biệt trong cách viết lẫn cách phát âm, phần vì mỗi từ đều có những connotation riêng. Có lẽ phụ nữ Pháp sẽ đi vào double standard (deux poids, deux mesures) nếu họ vừa muốn được cánh mày râu nhìn nhận như một cô gái chưa chồng trẻ trung (mademoiselle) lại vừa muốn độc lập khỏi mọi cái nhìn của đàn ông.

Một đặc điểm của tiếng Pháp mà mọi người học lớp vỡ lòng đều biết, đó là tiếng Pháp có sự phân biệt giữa langage familierlangage formel, tức là phân biệt về ngữ cảnh thân mật, suồng sã và ngữ cảnh tương kính, trang trọng. Khi gọi một người thân thì gọi là tu, khi gọi một người sơ giao thì gọi là vous.

Những từ như monsieur, madame hay mademoiselle đều là những từ thuộc langage formel. Trong langage formel, người ta chào bằng bonjour hay bonsoir à tous; người ta hỏi tên nhau bằng vous vous appelez comment; người ta hỏi thăm sức khỏe nhau bằng vous allez comment, và đáp lại bằng je vais bien. Merci. Et vous; người ta chào tạm biệt bằng au revoir.

Còn trong langage familier, người ta chào gặp nhau lẫn chào chia tay bằng salut (hoặc coucou); người ta hỏi tên nhau là tu t’appelles comment; người ta hỏi thăm sức khỏe bằng çava và đáp lại là Oui, çava. Merci. Et toi? hoặc Non, ça ne va pas.

Tôi tự hỏi, sự phân biệt thân sơ này nói lên điều gì về người Pháp? Đây cũng là một đặc tính nổi bật trong một số ngôn ngữ khác, bên cạnh sự phân biệt về giống đực giống cái hay sự phân biệt tuổi tác. Ở Việt Nam có phân biệt thân sơ không? Tôi chỉ nhận thấy có một đặc điểm nổi bật trong tiếng Việt là vai vế, thứ bậc trong kinship (parenté) rất được xem trọng. Chú thì khác với bác, cô thì khác với dì. Đặc điểm này nói lên điều gì về người Việt? Những câu hỏi này có lẽ một lúc nào đó tôi sẽ suy nghĩ để tự trả lời.

Nhưng dù thân hay sơ thì văn hóa Pháp, cũng giống như Ý hay Anh, dường như rất thoải mái trong các tiếp xúc cơ thể. Khi xem Call me by your name (2017) của Luca Guadagnino, tôi cảm thấy rất hứng thú khi người Ý họ ôm hôn nhau một cách thật tự nhiên bất kể là nam hay nữ. Trong sự gặp gỡ của người Pháp, sau khi đã chào hỏi, đã nói enchanté thì sẽ có faire la bise, tức là hôn má. Ở Việt Nam mà bạ đâu cũng faire la bise thì có khi lại bị kết tội phạm thượng ngay. Cũng tương tự, người già ở phương Tây mà còn son phấn và đi “dẫy đầm” thì người ta bảo là biết sống, còn người già ở Việt Nam thì chắc sẽ bị bảo là mất nết. Dường như ở Việt Nam mỗi người đều phải ở yên cái vị trí của mình đi, chứ nhoi nhoi khác người là coi chừng bị lên thớt.

Còn một đặc điểm khác của tiếng Pháp mà anh Duy nói, đó là khi phát âm, khẩu hình luôn phải giữ chậm hơn luồng hơi vài nhịp. Điểm này thấy rõ khi phát âm âm /y/ trong từ tu. Theo IPA thì âm này cũng chính là âm đã xuất hiện trong tiếng Quan thoại, như trong từ 去 (bính âm là ). Đây cũng lại là một điểm mà tôi nghĩ có liên quan gì đến tính cách Pháp không?

Hôm nay tôi cũng đã được học l’alphabet francais và cách đọc 11 số đếm đầu tiên (0 – zéro · 1 – un · 2 – deux · 3 – trois · 4 – quatre · 5 – cinq · 6 – six · 7 – sept · 8 – huit · 9 – neuf · 10 – dix). Tôi cũng biết nói présent khi điểm danh.

Tôi nghĩ giả sử tôi đã học tiếng Pháp từ những 10 năm trước thì chắc cái lúc con bé đồng nghiệp nọ bày đặt học vẹt cách hát hai câu đầu của bài La vie en rose (Des yeux qui font baisser les miens/ Un rire qui se perd sur sa bouche), tôi đã chỉnh cho một phát để nó lé mắt chơi. Và tôi đã sẽ không đọc tous les jours là “tua lờ giua” mà sẽ đọc đúng như cách đọc của nó, cũng như sẽ gọi món croissant một cách thật tinh tế và trang nhã.