Cường độ của những trạng thái tâm lý

cuong-do-cua-nhung-trang-thai-tam-ly

Trước hết, psychic state (états psychologiques) tạm dịch là trạng thái tâm lý. Theo Henri Bergson, từ này để chỉ ý thức, cảm giác, cảm xúc, sự say mê, sự gắng sức. Hẳn lý do Bergson không dùng từ consciousness (conscience) là vì nó đã mang quá nhiều dấu vết của Freud và các nhà tâm phân học. Có thể hiểu, khi ta vui sướng hay đau đớn, đó là tâm trí ta đang ở trong một trạng thái tâm lý, và chúng ta có thể mô tả trạng thái tâm lý đó đang tăng và giảm, như khi ta nói vui hơn hoặc bớt vui, đau hơn hoặc bớt đau, lạnh hơn hoặc bớt lạnh. Một mô tả như vậy là một mô tả về lượng, quantity. Tuy rằng nó hợp với lẽ thường, nhưng lại hàm chứa một điều khó hiểu. 

Liệu có thể có những sự khác biệt về lượng giữa các trạng thái tâm lý?

Điều khó hiểu đó là, cơ sở nào để chúng ta có thể nói cái trạng thái tâm lý này thì lớn hơn hoặc kém hơn một trạng thái tâm lý khác cùng loại? Liệu có thể nói rằng đau đẻ ghê gớm gấp mười lần đau răng, vì chúng ta đã trải qua cả hai trải nghiệm đau như vậy? Nhưng đau đẻ lại cũng không hẳn là “cùng một loại” so với đau răng, nghĩa là ở đây không chỉ có sự khác biệt về lượng mà còn là về tính chất nữa. 

Lúc này, để nói về trạng thái tâm lý, có lẽ chúng ta nên dùng từ cường độ, intensity, thay vì quy mô, magnitude, và đó là hai khái niệm khác nhau. Quy mô thì “mở về chiều rộng”, extensive, và đo đạc được, còn cường độ thì “mở về chiều sâu”, intensive, và không đo đạc được, nhưng người ta vẫn có thể nói rằng cảm xúc này có cường độ lớn hơn cảm xúc khác cùng loại. Tuy nhiên, nếu vẫn còn mô tả theo kiểu “lớn hơn-nhỏ hơn” như vậy, thì ta vẫn đang vận dụng đến chiều hướng về lượng, trong khi vốn trạng thái tâm lý không có khả năng phân chia cũng không thể tăng giảm về quy mô.  

Nếu chúng ta cần một hình ảnh minh họa sự tăng giảm cường độ, thì đó là hình ảnh cái lò xò bị kéo giãn ra hoặc bị nén lại. Trong cái ý nghĩ về cường độ đó, và thậm chí trong từ vựng diễn đạt nó, chúng ta sẽ tìm thấy hình ảnh của một sự co lại và một sự giãn ra trong tương lai. Cứ thế ta sẽ đi đến chỗ diễn giải intensive thành extensive, và chúng ta đã diễn đạt sự so sánh về cường độ bằng một trực giác rối rắm về một mối quan hệ giữa hai cường độ. 

Nỗ lực ước tính cường độ bằng những nguồn cơn khách quan hoặc những chuyển động nguyên tử. Nhưng cả hai cách này đều không thỏa đáng.

Có thể cái khó của vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang gọi những cường độ khác nhau bằng cùng một cái tên, mường tượng về chúng bằng cùng một hình ảnh, trong khi chúng vốn rất khác nhau về bản chất. Tự thân chúng ta có thể cảm nhận được sự tăng giảm hay mạnh yếu của các trạng thái tâm lý mà không cần phải đo đạc quy mô của các nguồn cơn khách quan. 

Thử lấy ví dụ: Một khát khao mơ hồ dần trở nên một say mê sâu sắc. Đối với trường hợp này, cái cường độ mờ nhạt của khát khao thoạt tiên tưởng như đứng biệt lập và xa lạ với nội tại của ta. Nhưng dần dần nó thẩm thấu một số lượng lớn những thành phần tâm lý, nhuộm màu chúng và dần thay đổi toàn bộ cách chúng ta nhìn thế giới. Làm sao mình nhận thức được cái say mê sâu sắc này khi nó chiếm lấy mình ngoài cách nhận ra rằng những thứ trước đây mình từng cảm nhận thế này ngày nay đã cảm nhận thế khác? 

Càng thâm nhập vào những vùng sâu kín của ý thức, ta càng không còn có thể xem những hiện tượng tâm lý như là những vật thể có thể đặt cạnh nhau. Khi nói rằng một thứ gì đó chiếm lấy một khoảng lớn của tâm hồn, ta nên hiểu rằng thứ đó đã thay đổi những sắc thái của hàng ngàn cảm giác hay ký ức, và theo chiều hướng này, nó tràn ngập chúng, mặc dù ta không thể nhìn thấy được. Nhưng chính cái cách đầy sinh động này của việc nhìn sự vật này lại mâu thuẫn với ý thức phản tư, vì ý thức phản tư là những sự phân biệt rạch ròi, vốn dễ diễn đạt bằng lời, và những thứ với đường viền rõ nét, như những thứ ta thấy trong không gian. Nó sẽ giả định rằng mọi thứ đều giống nhau, những loại khao khát kiểu này hay kiểu nọ tăng dần lên trong một thang đo về lượng như thể có thể nói về lượng khi mà không hề có multiplicity hay là không gian. (…) Nhưng đó là một thay đổi về chất, không phải về lượng.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s