một số sách về Ngô Đình Diệm

mot-so-sach-ve-ngo-dinh-diem

Một ngày đầu tháng 11, 1963, khi còn là một đứa trẻ bảy tuổi ở vùng quê Quảng Trị, tôi còn nhớ đến chuyện ông nội tôi thông báo rằng ông nghe tin là ông Diệm đã bị truất phế và bị giết.

Hôm sau đến trường, sắp hàng chào cờ, chúng tôi không còn hát bài “Suy tôn Ngô Tổng thống” như mọi khi. Thầy hiệu trưởng lên thông báo là ông Diệm và bào đệ Ngô Đình Nhu đã bị đảo chánh. Và ông nói, “Chúng ta phải mang ơn Hội Đồng Quân nhân Cách mạng (HĐQNCM).” Cả sân trường im lặng. Chúng tôi ngơ ngác không biết chi cả. Về đến nhà, ông nội tôi gỡ ảnh ông Diệm trên tường xuống và đốt cháy mấy tập sách ca ngợi “cụ Ngô.”

Khi đến Chùa làng cuối tuần, cả khuông hội họp lại trên chiếu trước bàn thờ Phật, các bô lão Phật tử cũng hoang mang. Hình như họ có vẻ thương tiếc ông Diệm và không hiểu chuyện gì đã xẩy ra.

Sau đó khoảng mấy tháng, đầu năm 1964 thì phải, ông Dương Văn Minh, với chức danh Chủ Tịch HĐQNCM ra thăm Quảng Trị. Ông được tiếp đón long trọng tại sân trường thị xã ngay bên sông Thạch Hản. Tôi còn nhớ đến bài nói chuyện của ông Minh bắt đầu bằng câu, “Bỏ cày, bỏ ruộng, bỏ làm ăn… để đến đây…” Xong buổi lễ, ông bước xuống khán đài đi ra xe qua quảng trường lớn. Tôi thấy cả đoàn quân nhân mang huy chương, huy hiệu dành nhau chen lấn đi trước mặt ông Minh một cách hỗn độn, vô trật tự. Tôi nhớ đến khuôn mặt ông Minh tỏ vẻ khó chịu, nhắm mắt lại, dù quân cảnh thổi còi can thiệp, nhưng tình trạng càng thêm hỗn loạn. Quang cảnh ngày hôm đó như là một điềm cảnh báo tình thế miền Nam trong thời gian sắp tới.

(Nguyễn Hữu Liêm, bài 58 năm nhìn lại ngày 1/11/1963 và suy nghĩ về ông Ngô Đình Diệm, đăng trên BBC Tiếng Việt ngày 31-10-2021)

Đoàn Thêm, Hai mươi năm qua – việc từng ngày (1945-1964), 1965

1-11-1963 – (16 tháng 9 Quí Mão)

Buổi sáng thứ sáu, tổng thống Ngô Đình Diệm tiếp kiến đô đốc Mỹ Harry D. Felt, tổng tư lịnh tại Thái Bình Dương. 

Các công sở nghỉ lễ.

Xe thiết giáp vẫn canh từ ít lâu nay, trước dinh Gia Long, dinh Độc Lập, v.v. đề phòng các cuộc biểu tình.

13g30. Tiếng súng nổ ran ở nhiều nơi trong Đô Thành. Quân đội chiếm đóng tổng nha cảnh sát, đài phát thanh, nha truyền tin, bộ nội vụ, v.v… Các lực lượng tấn công gồm có 1 đội pháo binh 105, tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 4 thủy quân lục chiến, các đội khác chuyển từ Biên Hòa, Thủ Đức, Long An, Bình Dương.

14g30. Có xung đột tại đài phát thanh, nhưng chiến xa của lữ đoàn liên binh phòng vệ phủ tổng thống bị đánh lui.

16g45. Đài phát thanh loan tin quân đội đứng lên lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm. Hội đồng các Tướng lãnh yêu cầu ông Ngô Đình Diệm từ chức và cùng Ngô Đình Nhu rời khỏi Việt Nam. Hai người không chịu.

20 giờ hơn. Quân đội Cách Mạng tấn công mạnh vào thành Cộng Hòa, và chiếm được thành này hồi 22 giờ.

Nhiều sinh viên và học sinh được phóng thích.

12 giờ đêm. 4 bộ trưởng đã trình diện tại bộ tổng tham mưu, theo lời kêu gọi trên đài phát thanh.

3 giờ đêm. Quân đội tấn công vào dinh Gia Long. Kịch chiến cho tới hơn 4 giờ sáng thì quân phòng vệ dinh đầu hàng. Anh em ông Diệm đã rút khỏi về nhà thờ Cha Tam ở Chợ Lớn.

Trung tướng Dương Văn Minh, chủ tịch hội đồng cách mạng, ban hành lịnh giới nghiêm trên toàn quốc, kể từ hôm nay. (Quân Lịnh số 1)

Số người bị đạn lạc là 145 ở các bịnh viện Đô Thành. Có 20 người chết.

2-11-1963

Đài phát thanh báo tin: dinh Gia Long đã bị chiếm, hai anh em ông Diệm và ông Nhu đã tự tử.

Tiếng súng đã im. Dân chúng đổ xô ra các ngả đường đi xem xét và nghe tin tức. Phần đông có vẻ nô nức vui thích như trong ngày hội.

Đoàn Thêm, Những ngày chưa quên (1954-1963) tập 2, Xuân Thu, 1989

(…) Sớm ngày 30 tháng 10 năm 1963, ông Diệm lững thững xuống vườn, tới gần cửa trước Dinh Gia Long, coi mấy chậu non bộ nhỏ mới đắp xong và đặt ở gốc cây. Ông bận đồ màu xám lạt, đội mũ len, chống chiếc ba toong như khi đi thăm địa điểm Dinh Điền.

Ông ngắm núi vài phút, rồi lên thềm, qua phòng tôi. Ông không nói gì, nhìn quanh vài giây, ngó lên bức ảnh lớn của ông treo cao đàng sau bàn giấy: ông mỉm cười rồi lên lầu.

Bốn hôm sau, khi được Chánh Phủ Cách Mạng cho trở lại dinh để dọn đồ, tôi thấy ảnh kia bị bắn vỡ tan tành, mất cả mặt ông. Chỉ còn khăn xếp và áo dài đen…

Ellen Joy Hammer, A Death in November: America in Vietnam, 1963, Oxford University Press, 1987

Trong phần epigraph của cuốn A death in November, bà Hammer đã để 3 dòng thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm, được Huỳnh Sanh Thông dịch lại sang tiếng Anh. Ba dòng thơ đó là:

The seats of state lie ready for high skills,
Must one let vulgar hands draw Heaven’s sword?
Should wicked rascals hone the crescent-ax?

Mâm son, hãy đợi khách cao tài.
Gươm trời nỡ để tay phàm tuốt?
Búa nguyệt chi cho đứa độc mài?

Lương Khải Minh, Cao Vị Hoàng, Làm thế nào để giết một tổng thống, 1970

(…) Kể từ biến cố 1-11-1963, cho đến khi thành lập Đệ Nhị Cộng Hòa ngày 1-11-1967, trong vòng 4 năm, miền Nam đã trải qua 4 chính phủ: Chính phủ Nguyễn Khánh (quân nhân), chính phủ Trần Văn Hương (độc lập), chính phủ Phan Huy Quát (Đại Việt), chính phủ Nguyễn Cao Kỳ (quân nhân).

Ngày 2-1-1969, hàng ngàn người đến thăm viếng mộ phần của anh em tổng thống Diệm tại nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi. Phu nhân tổng thống Nguyễn Văn Thiệu cũng đến đây thắp hương trên mộ phần tổng thống Ngô Đình Diệm. 

(…)

Viết về biến cố 1963, một biến cố quan trọng của lịch sử cận đại kéo dài từ tháng 5 đến ngày 1-11-63 cùng với cái chết bi thảm của anh em tổng thống Ngô Đình Diệm, chúng tôi – tác giả thiên bút ký này – chỉ đơn giản ước mong có một điều là đi tìm sự thực của lịch sử cùng với những người đã sống trong biến cố lịch sử ấy và còn sống trong dòng lịch sử này để cùng nhau ghi lại những điều trông thấy tai nghe mắt đọc cùng với đôi điều nhận định ước mong sao có thể giúp cho các sử gia sau này dễ dàng soi sáng qua từng sự kiện lịch sử với biến cố của lịch sử và chứng nhân của nó để từ đây lịch sử làm công việc của lịch sử.

Minh Hùng, Đời một tổng thống – hình ảnh sử liệu độc đáo về con người Ngô Đình Diệm, 1971

Viết về cuộc đời một vị tổng thống cùng những sự phê phán công tội của một chế độ chính trị trong suốt 9 năm trời là công việc của các sử gia uyên bác và cần có thời gian khảo cứu và đối chiếu. Góp nhặt những hình ảnh liên quan đến ông Ngô Đình Diệm và hình thành một ấn phẩm về đời ông, chúng tôi chỉ ao ước giữ gìn, tổng hợp và phổ biến những chứng tích trung thực về cuộc đời một vị nguyên thủ có nhiều công lao với quốc gia dân tộc. Ước mong rằng những bóng dáng này tự nó sẽ nói lên câu chuyện về một đời người hầu đem lại những hoài cảm vui buồn, riêng tư cho mỗi tâm hồn chúng ta.

Cuộc đời ông Ngô Đình Diệm cũng như cuộc đời của mọi người, cũng sinh ra, lớn lên, phụng sự, tranh đấu và cũng phải chịu những thăng trầm may rủi của vòng tay định mệnh và những luân lưu của giòng lịch sử. Nhưng cuộc đời của ông hiển nhiên có những cá biệt đặc thù và bao nhiêu trội vượt huy hoàng: Ông đã về với chúng ta giữa cảnh phân ly nghiêng ngửa của đất nước. Ông đã trở thành một vị tổng thống của nền Đệ Nhất Cộng Hòa. Ông đã tận tụy phụng sự cho dân tộc và quốc gia này suốt 9 năm trời trong khổ hạnh và gian truân. Rồi ông đã ra đi một cách quá đột ngột và bi thảm để lại bao nhiêu bàng hoàng và luyến tiếc cho lòng người.

Đã có bao nhiêu người đã viết, đang viết và sẽ viết về con người và công đức của ông Ngô Đình Diệm. Chúng tôi chỉ ước ao ấn phẩm đơn sơ này đóng góp một phần nhỏ bé vào những công trình sưu tầm và xây dựng lớn lao của mọi người.

Minh Võ Vũ Đức Minh, Ngô Đình Diệm và chính nghĩa dân tộc, Hồng Đức, 2008

Từ ngày sang định cư tại Mỹ, chúng tôi đã được đọc nhiều tác giả Việt cũng như Mỹ viết về Tổng Thống Ngô Đình Diệm. Phần đông đánh giá ông là một người yêu nước. Nhưng cũng có nhiều người bảo ông không có tài năng gì đặc biệt, chỉ là một ông quan giỏi về quản trị, không phải là một chính trị gia lỗi lạc. Có một số khác thậm chí coi ông là tay sai của Pháp thời thực dân. Đến năm 1954 thì được Mỹ và Vatican “bồng lên đặt vào ghế thủ tướng”. Ông tồn tại được 9 năm là nhờ có bàn tay Mỹ nâng đỡ. Ông bị giết là vì mất lòng dân, nhất là vì ông là người Công Giáo đã nghe lệnh Vatican đàn áp Phật Giáo “chiếm đến 80-90 phần trăm dân số Việt Nam”. Hơn nữa ông đã tính bắt tay với Cộng Sản miền Bắc, “bán đứng miền Nam cho Cộng Sản”. 

Những luận điệu ấy phần nhiều đọc được trong sách của những nhà văn Mỹ bị ảnh hưởng của mấy nhà báo trẻ thường trú tại Sài Gòn thời ông Diệm, như David Halberstam, Neil Sheehan, Malcolm Browne… Về phía Việt Nam thì có những tác phẩm hồi ký chiến tranh của những tướng tá, hay chính khách thuộc một vài đảng phái có tham gia hay dính líu đến các cuộc đảo chính 11-11-1960 và nhất là 1- 11-1963. Cũng có một số sách viết bởi nhóm tranh đấu Phật Giáo trước 1975, nhất là nhóm Giao Điểm do ông Trần Chung Ngọc cầm đầu. 

Đọc những tác phẩm đó, thì thấy ông Ngô Đình Diệm quá tệ, và tội lỗi của ông và gia đình ông quá nhiều. Nhưng may là chúng tôi cũng tò mò đi tìm thêm nhiều nguồn tin khác, thì thấy những nhận định khác hẳn. 

Năm 1998 chúng tôi đã soạn cuốn Ngô Đình Diệm Lời Khen Tiếng Chê để trình bày với độc giả cả hai bức chân dung của ông Diệm căn cứ vào những lời khen và tiếng chê. Hai bức chân dung ấy chỉ là phác thảo mấy nét sơ sài. 

Đến nay, sau đúng 10 năm, sau một thời gian nghiên cứu, tham khảo thêm nhiều hơn nữa thì thấy càng ngày những sách báo và tài liệu về ông Diệm càng nhiều và những nhận định về ông càng ngày càng có chiều thay đổi. Cuối cùng được thấy một chân dung Ngô Đình Diệm hoàn toàn trái ngược. 

Vì thế lần này chúng tôi sẽ tổng hợp tất cả những nhận định đó vào trong phần đầu của tập sách này để nói sơ lược về con người, cuộc đời và hoạt động chính trị của ông. (…) Chúng tôi hy vọng rằng những lời chân thực, mộc mạc nhưng “nói có sách, mách có chứng” chứa đựng trong tập sách này sẽ cho độc giả một bức chân dung gần với sự thực hơn của ông Ngô Đình Diệm. Để cho người ghét bớt ghét ông, và người yêu cũng có dịp tìm hiểu tại sao ông đã bị hại hay thất bại. 

Chúng tôi cũng ôm một hoài bão là những trang sách viết trong lúc ở tuổi bát tuần, sẽ làm cho các Phật tử từng có định kiến rằng ông Diệm Công Giáo kỳ thị và đàn áp Phật Giáo sẽ có dịp hiểu ông hơn, để giải tỏa những hiểu lầm và oán thù có hại cho sự đoàn kết giữa người cùng chung một Tổ Quốc. 

(…) Trong thời Đệ Nhất Cộng Hòa, chúng tôi chỉ là một sĩ quan cấp úy, giữ một chức vụ nhỏ nhất trong cấp bậc hành chánh là chủ sự phòng, chưa bao giờ được gặp cấp tổng giám đốc chứ đừng nói đến các cấp cao hơn, nhất là Tổng Thống hay ông Ngô Đình Nhu. Hơn nữa trong khi “biến cố Phật Giáo” xảy ra đưa đến cuộc đảo chính đẫm máu, thì chúng tôi đang tu nghiệp tại ngoại quốc, đến tháng Tư năm sau mới hồi hương. Vì vậy chúng tôi không có được cái lợi thế làm nhân chứng trong một biến cố quan trọng được trình bày ở đây. Nhưng trong khi biên soạn tập tài liệu này chúng tôi cũng có dịp được gặp một số nhân chứng hiếm hoi còn sống, nhất là được đọc những tác phẩm của họ. 

Chúng tôi không được đặc ân gì của chế độ. Cũng không lập được thành tích gì đáng kể. Suốt trong thời gian 9 năm chỉ được thăng một cấp, mặc dù khi ra trường còn thời quốc trưởng Bảo Đại, đã được giữ ở lại làm huấn luyện viên của trường lúc ấy còn giảng dạy bằng tiếng Pháp và do một thiếu tá Pháp chỉ huy. 

Những gì chúng tôi làm được thời Đệ Nhất Cộng Hòa duy nhất chỉ có một cuốn sách viết về sách lược cộng sản, chứ không phải về thành tích hay công trạng của chế độ. 

Vì vậy xin bạn đọc hãy tin rằng chúng tôi viết cuốn sách này với tinh thần khách quan, chứ không phải để đền ơn, hay ca tụng một tổng thống quá cố. Mục đích của tập sách là kéo độc giả nhìn về một số sự kiện lịch sử khách quan mà phần đông tác giả đi trước đã quên hay cố tình bỏ qua. Nếu có gì sai sót thì đó là do khả năng có hạn. Và xin được thông cảm và bổ khuyết. 

Richard Nixon, No More Vietnams, Simon & Schuster, 1985

President Diem stabilized South Vietnam as a keystone holds up a dome. Political forces converged on him from all directions, but by balancing one against another, he locked all of them into place. And just as a keystone’s importance is not apparent unless it is removed, Diem’s vital role became clear only after his demise, when the entire South Vietnamese political system came crashing down.

(…)

Whatever his faults, Diem possessed a significant measure of legitimacy. He was a strong leader of a nation that desperately needed strong leadership. With him gone, power in South Viet­nam was up for grabs. The administration officials who had so eagerly hatched the plots against Diem soon discovered that their South Vietnamese collaborators were hopelessly bad leaders. Skills needed to overthrow a government are not useful for running one. Leading a coup and leading a country are two entirely different jobs. The chaotic leadership crisis that fol­lowed in South Vietnam was a direct consequence of the overthrow of President Ngo Dinh Diem.

Một số sách khác:

Anthony T. Bouscaren, The Last of the Mandarins: Diem of Vietnam, Duquesne University Press, 1965.

Denis Warner, The Last Confucian: Vietnam, Southeast Asia, and the West, Penguin Books, 1964. 

Edward Miller, Misalliance – Ngo Dinh Diem, the United States, and the Fate of South Vietnam, Harvard University Press, 2013.

Geoffrey Shaw, The Lost Mandate of Heaven: The American Betrayal of Ngo Dinh Diem, President of Vietnam, Ignatius Press, 2015.

Geoffrey Stewart, Vietnam’s Lost Revolution: Ngô Đình Diệm’s Failure to Build an Independent Nation, 1955-1963, Cambridge University Press, 2017.

Howard Jones, Death of a Generation: How the Assassinations of Diem and JFK Prolonged the Vietnam War, Oxford University Press, 2003.

Jessica M. Chapman, Cauldron of Resistance: Ngo Dinh Diem, the United States, and 1950s Southern Vietnam, Cornell University Press, 2013.

Mao Zedong, Statement opposing aggression against Southern Vietnam and slaughter of its people by the U.S.-Ngo Dinh Diem clique, Foreign Languages Press, 1963.

Philip E. Catton, Diem’s Final Failure: Prelude to America’s War in Vietnam, University Press of Kansas, 2017.

Robert Shaplen, The Lost Revolution: The U.S. in Vietnam, 1946-1966, Harper & Row, 1966.

Seth Jacobs, America’s Miracle Man in Vietnam – Ngo Dinh Diem, Religion, Race, and U.S. Intervention in Southeast Asia, Duke University Press, 2005.

Willard A. Hanna, Eight nation makers: Southeast Asia’s charismatic statesmen, St. Martin’s Press, 1964.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s