Nguyễn Tuân và tuần báo Văn

Báo Văn nghệ, cơ quan ngôn luận của Hội nhà văn Việt Nam (thành lập năm 1957) ngày nay chỉ là một kế tục của tờ Văn học. Văn học ra đời ngày 25-5-1958, với thư ký tòa soạn là Nguyễn Đình Thi. Đến năm 1963, tờ Văn học này được hợp nhất với tạp chí Văn nghệ của Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (vốn thành lập từ ngày 25-7-1948 với tên gọi Hội Văn nghệ Việt Nam, do Nguyễn Tuân làm tổng thư ký, trong giai đoạn 1957-1995 có tên là Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam, và từ năm 1995 đến nay có tên là Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam). Đến năm 1978, Văn nghệ mới trở lại là tuần báo của Hội nhà văn.

Tuy nhiên, Văn học cũng không phải là đứa con đầu lòng của Hội nhà văn, mà đó là tờ Văn. Văn là tuần báo đầu tiên của hội nhà văn Việt Nam, nơi đăng các sáng tác, phê bình, giới thiệu sinh hoạt văn học và tin văn, thơ. Chủ nhiệm là Nguyễn Công Hoan. Thư ký tòa soạn là Nguyên Hồng. Trụ sở đặt tại số 51 Trần Hưng Đạo, Hà Nội (giây nói: 2453). Báo ra mỗi thứ sáu hàng tuần.

Báo Văn chỉ tồn tại trong vòng 1 năm (từ 10-5-1957 đến 17-1-1958), với 37 số báo. Về nguyên nhân cho sự chấm dứt của Văn, chỉ cần đọc lời ra mắt của tờ Văn học do Nguyễn Đình Thi viết là sẽ thấy. Ở đó nói rằng báo Văn đã “bị tư tưởng Nhân văn lũng đoạn” nên đã xa rời đường lối văn nghệ của Đảng, báo Văn “đã bị hoen ố vì những bài của nhóm Nhân văn” mà sự độc hại của chúng cần phải bị diệt trừ. Tuần báo Văn vì thế không xứng đáng được kế tục.

Cụ thể hơn, mọi chuyện có lẽ bắt đầu với chính ở 2 số đầu tiên của tuần báo Văn, Nguyễn Tuân đã đăng bài tuỳ bút Phở. Bài tuỳ bút này, sau đó bị Thế Toàn (Trịnh Xuân An) đưa ra như một ví dụ về những sáng tác tủn mủn, vụn vặt, riêng lẻ, không gần quần chúng của Nguyễn Tuân trong bài viết Tuần báo Văn và con người thời đại (nay là Tạp chí Cộng sản, cơ quan lý luận và chính trị của trung ương Đảng) vào tháng 7-1957.

“con người trong thời đại chúng ta không phải là con người xa lánh cuộc sống, ngồi một góc phố nào đó để phân tích một món ăn, (Phở của Nguyễn Tuân) phát hiện ra nhiều vấn đề quá quan trọng như xương với xẩu, như mũ phở” 

Bài viết này cũng phê bình truyện ngắn Bích-xu-ra của nhà văn Thuỵ An và một số tác phẩm khác đăng trên báo Văn, để đi đến một nhận định chung là báo Văn là một tờ báo có vấn đề về tư tưởng.

Sau đó, Nguyên Hồng đã viết bài đáp trả với nhan đề Tuần báo Văn và một số bài của báo được nhận định như thế nào ở báo Văn số 15 (16-8-1957).

Báo Học tập số ra tháng 8-1957 viết tiếp bài Phải thấu suốt đường lối văn nghệ của Đảng. Bút ký sau khi đọc cuốn “Phấn đấu cho một nền văn nghệ dân tộc phong phú dưới ngọn cờ của chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa xã hội” của đồng chí Trường Chinh, ký tên Hồng Chương và Trịnh Xuân An. 

Sau đó, tiếp tục là các bài viết góp lời phân định ai đúng ai sai, mở rộng ra bàn lại về chuyện sáng tác và phê bình sao cho phù hợp với thời đại mới, của Nguyễn Văn Bổng, Tô Hoài, Tế Hanh (ngoài ra còn các bài viết khác trên các báo khác, nhưng mình chưa tìm thấy tài liệu).

Cuối cùng, chính Nguyễn Tuân cũng lên tiếng với bài Phê bình nhất định là khó trên báo Văn số 23. Cùng với đó, việc báo Văn cho đăng các bài viết của các nhân vật của báo Nhân Văn trước đây, nhất là bài Ông Năm Chuột của Phan Khôi (số 36). Những việc làm này khiến báo Văn bị đình bản vĩnh viễn sau số 37.

Có ba điều mà nhân tiện ta có thể nhắc lại:

Một là, cũng thời gian của báo Văn, ta thấy nổi lên cuộc tranh luận về việc tái bản hai cuốn sách thời tiền chiến, một là cuốn Tiêu sơn tráng sĩ của Khái Hưng, do nhà Minh Đức của Trần Thiếu Bảo tái bản, và hai là cuốn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, do nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành. Dư luận lúc bấy giờ đại để cho rằng cả hai tác phẩm này đều có vấn đề về tư tưởng cần xét lại (bài Đọc lại vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, do Thanh Hiền viết, và Trần Thanh Mại bàn tiếp với bài Những tác phẩm tiêu biểu cũ được tái bản lại).

Hai là, tham gia báo Văn có nhà thơ Lê Đại Thanh. Đây là ông ngoại của Lê Vân, Lê Khanh và Lê Vi. Vì ông ngoại Lê Vân có liên quan đến Nhân Văn, mà mẹ của Lê Vân phải bỏ nghiệp diễn. Lê Vân có ghi lại điều này trong hồi ký Lê Vân, yêu và sống. Lê Vân về sau đóng vai chị Dậu trong bộ phim cùng tên năm 1980 của đạo diễn Phạm Văn Khoa, ở phim đó Nguyễn Tuân đóng vai chánh tổng.

Ba là, có một số người phê bình Nguyễn Tuân của thời chiến. Lê Đại Thanh nói Nguyễn Tuân viết truyện ngắn Cây bưởi đào và dịch truyện Andersen Bà mẹ, là những truyện viết cho trẻ em, chưa đạt. Trương Chính thì, mặc dù nhận ông là người vốn rất thích nguyễn Tuân, nhưng khi phê bình Tuỳ bút kháng chiến và hoà bình, ông phải nói rằng Nguyễn Tuân hợp với thời bình hơn thời chiến. Điều này lại làm ta nhớ đến nhận định của Vũ Bằng về Nguyễn Tuân trong bài Nguyễn Tuân: Đứa con nuông của thiên thần và ác quỷ. Dường như cả ba người này đều nói đúng. Ở ông Tuân, không thể bàn chuyện ‘viết cho ai’ hay ‘viết để làm gì’ và ‘viết như thế nào’ được, vì viết văn với Nguyễn Tuân giống như một thứ lực tự nhiên, như con chim thì phải hót, con tằm thì nhả tơ. Vì thế khi buộc phải sáng tác cho một đối tượng là công nông binh chẳng hạn, phục vụ cho mục đích nào đó, viết theo một công thức nào đó thì chắc chắn ông làm rất tệ.

“Trận chiến đấu chống bọn phá hoại NVGP” đã kết thúc bằng hội nghị thứ ba của ban chấp hành hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam, họp tại Hà Nội ngày 4-6-1958 với bài báo cáo tổng kết của Tố Hữu, và nghị quyết của của ban chấp hành hội Liên Hiệp Văn học Nghệ thuật Việt nam lên án “bọn NVGP”. 

Ngày 5-6-1958, tại Hà nội, hơn 800 văn nghệ sĩ thảo bàn nghị quyết gọi là “Nghị quyết của 800 văn nghệ sĩ” phụ họa với nghị quyết của Hội Liên Hiệp. Sau đó trong tuần lễ từ 21-6 đến 3-7-1958, các ban chấp hành hội Nhạc sĩ, hội Mỹ thuật, hội Nhà văn, lần lượt thi hành các biện pháp kỷ luật đối với các thành viên của Hội đã tham gia NVGP:

Sau này, khi vụ Nhân Văn Giai Phẩm đã “xong xuôi”, theo như hồi ký Đêm giữa ban ngày của Vũ Thư Hiên, Nguyễn Tuân và Văn Cao được Trường Chinh gọi lên cảnh cáo. Khi đó, theo nguyên văn lời của Văn Cao được Vũ Thư Hiên thuật lại như sau:

“Longue Marche còn cho mời mình và Nguyễn Tuân đến gặp. Lúy nói cả tiếng đồng hồ về đảng tính, về trách nhiệm đảng viên. Chiêu hồi mà. Nguyễn Tuân nghe, mặt hất lên, ngáp không cần che miệng. Nguyễn Tuân vẫn thế – bất cần đời. Đôi lúc cũng có hèn một tí, hèn có mức độ thôi, trong đại đa số trường hợp là kẻ bất chấp. Mình nói với Longue Marche: “Nếu trong vườn hồng có sâu thì ta phải chịu khó mà bắt bằng tay, từng con một. Đổ ụp cả đống thuốc trừ sâu vào đấy thì chết cả vườn hồng. Rồi anh sẽ thấy: qua đợt đánh phá này không biết bao giờ nền văn nghệ Việt Nam mới ngóc đầu dậy được!” Lúy nghe, mặt câng câng. Cái cách của Trường Chinh là thế. Lúy gọi mình đến còn có ý này nữa: Lúy muốn mình phải hiểu – tôi đã chịu khó nghe các anh rồi đấy nhá, tôi dân chủ lắm rồi đấy nhá! Chứ còn cái nền văn nghệ của các anh, nó đáng giá mấy xu?.”

Tô Hoài trong Cát bụi chân ai thì kể về chuyện Nguyên Hồng sau đó chạy xe đạp đi đâu cũng đèo theo xấp báo Văn để đính chính với người này người khác, vừa đính chính vừa khóc. Rồi ông bảo “ông đéo chơi với chúng mày nữa” mà bỏ về Nhã Nam ở hẳn từ năm 1959 (cảm giác làm nhớ đến Hoàng Cầm về Kinh Bắc “mách mẹ” :D)

Nguyễn Tuân vì tội khá nhẹ nên chỉ phải đi thực tế ở Điện Biên cho gần với nhân dân hơn. Tổ Điện Biên của ông gồm có ông cùng với nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, nhà viết kịch Lưu Quang Thuận, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý và nhạc sĩ Văn Cao. Sau nhạc sĩ Văn Cao bị chảy máu ruột nên được trở về. Lưu Quang Thuận (cha của Lưu Quang Vũ) có viết nhật ký về thời gian này.

Rất có thể thời gian này, ông đã tìm thấy những chất liệu để viết nên tuỳ bút Sông Đà (NXB Văn Học, 1960), mà Phan Ngọc đã phải khen ngợi: “Giai đoạn 1956-1960 giai đoạn sóng gió nhất của đời anh là giai đoạn của Sông Đà, kiệt tác. Hỏi mấy ai làm được cái kỳ công như thế?”

Về sau, trong bài Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn minh hoạ viết năm 1987, Nguyễn Minh Châu có kể lại một dật sự, rằng có một nhà văn đàn anh nâng chén rượu lên giữa đám đàn em: ‘Tao còn sống, còn cầm bút được đến bây giờ là nhờ biết sợ!’, nói rồi ngửa mặt lên trời cười rung giường, nước mắt tuôn lã chã, giọt đổ xuống đất, giọt đổ vào lòng”, và người ta đoán đó là Nguyễn Tuân.

Không rõ Trần Dần có ghi những gì về Nguyễn Tuân trong di cảo, nhưng Phạm Thị Hoài là người biên tập di cảo của Trần Dần, thì nói Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn luôn ký tên hàng đầu trong các bản án chống NVGP.

Đặng Thai Mai, trên báo Nhân Dân, tháng 2-1958, có viết Nhìn lại phong trào văn nghệ năm qua: Căn bản vẫn là vấn đề lập trường tư tưởng. Chưa được dịp đọc nên chưa rõ quan điểm ông Đặng Thai Mai thế nào. Chỉ nhớ trong lần đi thăm Đặng Thai Mai, theo bài của nhà văn Thiếu Mai, trên báo Văn nghệ số ra ngày 8-8-1987, có một đoạn như sau:

Nguyễn Tuân (Sau khi xem và khen bức chân dung Đặng Thai Mai do Văn Cao vẽ): “Văn Cao nó có tài thực đấy ông ạ. Tài quá! Tài quá! Mà nhạc của nó cũng thiệt là hay. Những bài hát của nó thời chống Pháp bây giờ nhớ lại vẫn thấy hay. Câu chuyện ấy… rồi cũng im bặt luôn… (Đột nhiên đứng dậy). Thôi, tôi về.

Đặng Thai Mai: Bận gì mà vội thế! Ngồi thêm ít phút nữa.

Nguyễn Tuân: À, hôm khác tôi lại đến. Đến thăm ông, thấy ông vui, thế là mừng. Tôi gửi lời thăm chị Mai – Bà nhà tôi cũng gửi lời thăm chị Mai, ông nhớ nói hộ nhé.

“Câu chuyện ấy” là câu chuyện gì? Ta biết là Văn Cao có 30 năm im lặng, không sáng tác, chỉ vẽ bìa sách. Có phải là câu chuyện đó không?

Nhưng muốn biết thái độ của Nguyễn Tuân sau 1975 thế nào thì phải đọc những bài tường thuật về các chuyến thăm, chuyến đi của ông vào Huế, vào Sài Gòn, đăng trên các báo. Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh, bút ký Bác Nguyễn của Nam Dao nữa. Để ta thấy được cái chân dung của một Nguyễn Tuân đầy đủ hơn.

Ảnh: Nguyễn Tuân và Lưu Quang Thuận

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s