l’alphabet phonétique

Tiếng Pháp, cũng như tiếng Anh và tiếng Việt, có hai hệ thống là l’alphabet françaisl’alphabet phonétique. Vì sao không thể dùng chung một hệ thống ký hiệu cho cả chính tả lẫn ký âm? Trả lời triệt để câu hỏi này có thể tiến thêm một bước đến chỗ dàn xếp ổn thỏa các cuộc tranh luận bấy lâu nay về việc cải cách tiếng Việt. Ở bài viết này, mình chỉ đi được đến một lời giải đáp tương đối.

Thứ nhất, quá trình phát âm là một quá trình năng động và mang tính cá nhân cao. Biểu hiện dễ thấy nhất là tính vùng miền, cùng là chữ “gi” nhưng miền Bắc và miền Nam phát âm khác nhau. Trong khi đó, chính tả đòi hỏi một sự ổn định và nhất quán trên một lãnh thổ rộng lớn. Nếu mình nhớ không nhầm thì trong cuốn English Phonetics and Phonology, Peter Roach có nêu lên sự phân biệt giữa hai cách viết ký âm: một cái đặt trong hai dấu slash ‘/ /’ và một cái đặc trong cặp square brackets ‘[ ]’. Sự khác biệt nằm ở chỗ bên trong dấu ‘/ /’ là một quy định về cách phát âm của một ngôn ngữ, tức là thuộc về langue, còn bên trong dấu ‘[ ]’ là âm do một người phát ra được ghi lại bằng IPA, hiển nhiên sẽ bao gồm các đặc điểm riêng trong cách phát âm của người đó (mình đang liên tưởng đến nhân vật Francis Dolarhyde trong tiểu thuyết của Thomas Harris), tức là thuộc về parole. Langue parole đã được Saussure phân biệt rất rõ trong Cours de linguistique générale.

Thứ hai, nếu hệ thống chính tả cũng mang tính cách một đối một (one symbol, one sound) như hệ thống ký âm IPA thì nó sẽ làm cho ngôn ngữ trở nên nghèo nàn, mất đi tính võ đoán (ambiguity) vốn có. Ngôn ngữ cần có hiện tượng đồng âm khác nghĩa để có thể thâu tóm được sự vô hạn của thế giới bằng một số lượng hữu hạn các ký hiệu. 

Trong khi l’alphabet français giống hoàn toàn the English alphabet thì l’alphabet phonétique lại có nhiều khác biệt.

l’alphabet phonétique vẫn được phân thành les consonnesles voyelles. les voyelles lại gồm les voyelles orales les voyelles nasales. les consonnes gồm có 18 âm: /b/ trong bout, beau; /s/ trong si, ça (ç gọi là cédile); /d/ trong dit, date; /f/ trong faux, phare; /g/ trong gare, garage; /ʒ/ trong page, je; /k/ trong kilo, queue; /l/ trong la, le; /m/ trong maison, maman; /n/ trong nom, prénom; /ɲ/ trong campagne, champagne; /ŋ/ trong camping, funk; /p/ trong pas, pipe; /ʁ/ trong rue, roi; /t/ trong tout, tard; /ʃ/ trong chat, chien; /v/ trong vous, wagon; /z/ trong mise, zoo

Còn les voyelles orales gồm có 13 âm: /a/ trong chat, papa; /ɑ/ trong pâte, gla; /e/ trong été, thé; /ɛ/ trong sept, élève; /ɛː/ trong fête, maître; /ə/ trong monsieur, faisons; /œ/ trong peur, jeune; /u/ trong sous, fouet; /y/ trong tu, une; /o/ trong mot, fantôme; /ɔ/ trong porte, école; /ø/ trong bleu, cheveux và /i/ trong fini, île

Từ rue [ʁy] được tạo từ hai âm mà theo mình là khó nhất trong tiếng Pháp. Âm /ʁ/ là âm voiced uvular fricative, vốn không có trong hệ thống phụ âm tiếng Việt. Nhưng dường như các ngôn ngữ ở châu Âu rất thích tạo ra tính khu biệt ở khu vực cấu âm này. Nghe nói chữ “r” của tiếng Đức có thể tương ứng với [ʁ], [ʀ], [χ], [ʀ̥] và [ɐ].

So far, though, my favorite thing to say in all of Italian is a simple, common word: Attraversiamo. It means, “let’s cross over.” Friends say it to each other constantly when they’re walking down the sidewalk and have decided it’s time to switch to the other side of the street. Which is to say, this is literally a pedestrian word. Nothing special about it. Still, for some reason, it goes right through me. The first time Giovanni said it to me, we were walking near the Colosseum. I suddenly heard him speak that beautiful word, and I stopped dead, demanding, “What does that mean? What did you just say?” “Attraversiamo.” He couldn’t understand why I liked it so much. Let’s cross the street? But to my ear, it’s the perfect combination of Italian sounds. The wistful “ah” of introduction, the rolling trill, the soothing “s”, that lingering “ee-ah-moh” combo at the end. I love this word. I say it all the time now. I invent any excuse to say it.

(Elizabeth Gilbert, Eat, Pray, Love, 2007)

Hôm nay, anh Duy nói một câu khá gây suy nghĩ: “tiếng Pháp không phụ thuộc nhiều vào lưỡi mà vào môi”. Trong phân loại nguyên âm, người ta thường dựa vào độ nâng (height) của lưỡi – mở ra chiều hướng cao – thấp (dimension high/fermé – low/ouvert) – vốn gắn liền với độ mở của miệng (openclose), độ đưa ra trước của lưỡi (frontness) trong vocal tract– mở ra chiều hướng trước – sau (frontback), độ tròn của môi (roundness) – mở ra chiều hướng tròn – không tròn (rounded – unrounded), độ căng của dây thanh (tenseness) – mở ra chiều hướng căng – lỏng (tense lax) và trường độ (length) của nguyên âm, mở ra chiều hướng dài – ngắn (long – short). Còn trong phân loại phụ âm, người ta thường dựa vào vị trí cấu âm (place of articulation) và phương thức cấu âm (manner of articulation); Trong đó, vị trí cấu âm thường dùng để chỉ một điểm thuộc phần vòm miệng trên mà lưỡi sẽ tiếp xúc (môi, răng, lợi, ngạc cứng, ngạc mềm, lưỡi con), còn phương thức cấu âm thì là cách mà puff of air đi qua khe hở tạo bởi lưỡi và điểm cấu âm như tắc (stops), xát (fricative), tắc-xát (affricate). Nhưng ngoài ra phải xét đến yếu tố voicing và cả các âm approximants Trong tiếng Anh, lưỡi cũng được phân bố thành nhiều khu vực (tip, blade, front, back, root) để tương ứng với từng vị trí cấu âm. Còn tiếng Pháp thì có khác không? Có đúng là không phụ thuộc nhiều vào lưỡi không?

Có thể thấy trong tiếng Pháp, tiêu chí phân biệt nguyên âm rõ nhất là ở việc luồng hơi thoát ra mũi hay ra miệng là chính, thế mới có les voyelles oralesles voyelles nasales. Les voyelles nasales chỉ có 3 âm thôi, là /ɑ̃/, /ɛ̃/ và /ɔ̃/ nhưng cũng gây nhiều khó khăn cho người Việt (trước có cả /œ̃/ nhưng hình như trong cách đọc gần đây người ta đã cho phép xem nó như /ɛ̃/).

Những từ mà trong đó có “in”, “im”, “ein” hoặc “ain” thì phát âm những chỗ đó bằng /ɛ̃/, chẳng hạn trong từ vin, un, sein, main, quinze, impossible. Những từ trong đó có “on” hay “om” thì phát âm bằng /ɔ̃/ như trong non, vont, ton, tomber. Còn những từ trong đó có “en” hay “an” thì phát âm bằng /ɑ̃/, như trong tant, quant, sans, français hay enchanté.

À bây giờ thì mình đã biết cách phát âm đúng hai câu đầu của bài La vie en rose:

[de jø ki fɔ̃ bɛ.se le mjɛ̃
œ̃ ʁiʁ ki sə pɛʁ syʁ sa buʃ]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s