van-chuong-la-gi-1

Văn chương là gì?

Đọc Literary Theory: An Introduction (1983) của Terry Eagleton

Một trong những câu trả lời phổ biến là, văn chương là fiction, hàm chứa các yếu tố tưởng tượng, còn những thứ thuộc về fact, thì không phải văn chương. Cách phân biệt này hiển nhiên không đúng trong nhiều trường hợp. Đơn cử như những bức thư (Kafka), nhưng bài diễn văn, những bài tiểu luận, những cuốn tự truyện (Lê Vân), hoặc công trình khảo cứu khoa học (Claude Levi-Strauss) cũng được nhiều người xem là văn chương. Ngược lại, comic như Superman lại thường không được xem là văn chương. Hoặc dòng truyện tình cảm Mills & Boon ở Anh tuy là bịa tạc những vẫn thường không được xếp vào hàng văn chương. Với văn học dân gian, ranh giới giữa fact fiction lại càng mờ nhạt.

Có một cách trả lời khác: Quyết định một tác phẩm có phải văn chương hay không không phải là tính xác thực của nội dung, mà là cách viết. Bất cứ thứ gì được viết ra theo một cách khác hẳn cách dùng ngôn ngữ thông thường sẽ mang một thứ tính cách gọi là tính văn chương. Chẳng hạn, nếu một người mở miệng nói: “tôi đau bụng quá, xin phép đi vệ sinh”, thì hiển nhiên nó không có gì khác lạ. Nhưng nếu bỗng dưng người đó nói “đáy đĩa mùa đi nhịp hải hà”, thì ta ngay lập tức nhận ra một sự khác lạ liền, và đó là tính văn chương. Đây là quan điểm phân biệt của những học giả theo phái Hình thức của Nga, tiêu biểu là Roman Jakobson, người từng nói văn chương là một “bạo lực áp đặt lên ngôn từ thường nhật”. Với họ, bản chất của sáng tạo văn chương là làm lạ hóa ngôn từ thường nhật. Họ tập trung vào việc nghiên cứu phương tiện truyền tải thay vì nội dung. Tuy nhiên, cách phân biệt này của phái Hình thức cũng vấp phải những hạn chế nhất định, bởi vì lúc này, muốn xác định một thứ có tính văn chương hay không, chúng ta phải đi đến chỗ hiểu được cái gì là lề thói, thông tục của cách diễn đạt, và cái gì là biến thể, khác thường của cách diễn đạt. Nhưng cái bị xem là biến thể ở cộng đồng ngôn ngữ này có thể được xem là lề thói ở cộng đồng ngôn ngữ khác, cái bị xem là khác thường bởi người này có thể được xem là thông tục bởi người khác. Phương ngữ là một ví dụ điển hình. Câu “ga ni đi mô ri cô” hiển nhiên ở miền Tây Nam Bộ nghe sẽ lạ so với miền Thanh Nghệ Tĩnh nhưng sự lạ đó không làm nên tính văn chương.

Đồng thời, dựa trên quan niệm trên, những nhà hình thức Nga xử lý văn xuôi và thơ theo một cách giống nhau, trong khi thực tế, hai thể loại này nên được nhìn nhận riêng biệt.

Như vậy, những nhà hình thức Nga cũng không thể đi đến một định nghĩa rốt ráo về văn chương. Tuy vậy, họ đã góp phần đẩy thảo luận đi xa hơn một chút: Sự phân biệt cái gì là văn chương và cái gì không phải văn chương là dựa trên cách đọc của mỗi người.

Lúc này, có một cách tiếp cận mới: Cái tôi tin là văn chương thì là văn chương, còn cái tôi không tin là văn chương thì không phải là văn chương. Quan niệm này ngay lập tức khiến định nghĩa văn chương trở nên rất chủ quan. Nhưng suy cho cùng mọi sự chủ quan đều dựa trên một vô thức tập thể. Chẳng hạn, tất cả chúng ta chẳng buồn tranh cãi một cái vé xe buýt có phải văn chương hay không, đó là một sự đồng thuận ngầm về cái gì là văn chương và cái gì không.

John M. Ellis cho rằng từ “văn chương” là khái niệm mang tính chức năng hơn là tính hữu thể, nghĩa là nó giống như một lớp vỏ mà tùy chúng ta nhét nội dung vào đó chứ không có bản chất cố định. Nói cách khác, việc một tác phẩm có được xem là văn chương hay không tùy thuộc rất nhiều vào sự xếp hạng, phân loại, định giá trị của chúng ta, và hoạt động đó có tính lâm thời, thay đổi qua mỗi năm, mỗi thập kỷ hay thế kỷ (nghe rất là Martin Scorsese vs. MCU).

Một cuốn sách triết của thời này, qua thời sau có thể trở thành văn chương, và ngược lại. Những cuốn từng được xem là kinh điển, qua nhiều thế hệ, có thể người ta không còn hiểu nữa. Shakespeare đến một lúc nào đó có thể không giá trị hơn graffiti là mấy. Homer của thời chúng ta có thể rất khác với Homer thời Trung Đại, hoặc với người cùng thời của ông. Mọi tác phẩm đều được viết lại một cách vô thức ngay khi nó được đọc. Không có việc đọc nào mà không bao gồm trong chính nó một sự viết lại tác phẩm. Phạm Thị Hoài từng nói, “văn chương là một trò chơi vô tăm tích”. Viết và đọc là quan hệ cho nhận. Người cho biết mình cho cái gì nhưng không biết người nhận có nhận đúng cái mình muốn cho không. Phía người nhận cũng vậy, biết mình nhận gì nhưng không biết đó có phải là cái mà người ta muốn cho mình không.

Mỗi người trong chúng ta đều có một hệ thống định giá trị trong đầu mình. Ở đó, chúng ta xếp nhà văn này cao hơn nhà văn khác, văn bản này hay hơn văn bản khác. Mỗi chúng ta đều có những lý lẽ của riêng mình. Nhưng đồng thời, cái hệ thống đó của chúng ta không khép kín, mà chúng ta cũng có phần chia sẻ nó với hệ thống định giá trị của những người khác. Đó là cộng đồng mà chúng ta sống.

Và mỗi hệ thống như vậy, tồn tại được là vì nó có một thứ nền tảng bên dưới, đó là ý hệ. Ý hệ là nhận thức của chúng ta về cấu trúc quyền lực và các tương quan quyền lực trong xã hội mà chúng ta sống.

Như vậy, không có một khung cứng nhắc nào bao quanh định nghĩa văn chương. Rất có thể những thứ hôm nay chưa được xem là văn chương (manga hay comic chẳng hạn), ngày mai sẽ được xem là văn chương. Only time will tell.

trang-dau-mot-to-bao-kham

Trang đầu một tờ báo: Khảm

Đọc tiểu luận Front Page của Marshall McLuhan,
trong cuốn The Mechanical Bride – Folklore of Industrial Man (1951)

Làm thế nào để, cùng lúc trên một trang báo, tồn tại đồng thời sự kiện chính trị ở Trung Quốc, biến động của thị trường nhà đất ở Mỹ, và thông tin giải trí của showbiz Việt?

Những rời rạc, ngẫu nhĩ của thực tại phong phú, rộng lớn chỉ có thể được trình bày bằng một phong cách tương tự như trường phái lập thể của mỹ thuật. Thiết kế trang đầu là một công việc gần như hòa âm phối khí. Ở đó, thể hiện một cái nhìn của ý luận về thứ bậc của tính quan trọng và tính liên quan [về ‘importance’ và ‘relevance’ nghe thật giống với SEO].

Tờ báo là loại hình giải trí kiểu đêm Ả Rập, với nghìn lẻ một câu chuyện được kể bởi một nàng Scheherazade ẩn danh, cho một số lượng khán giả khổng lồ cũng vô danh nốt.

Nhưng không nên nghĩ về phong cách khảm của một trang bìa như một sự thất bại trước cuộc đời hỗn loạn và phi lý trí. Trên thực tế, tính cách rời rạc, ngắt quãng, tưởng chừng không liên quan giữa các sự vật hiện tượng lại là ý niệm nền tảng của cả vật lý học lượng tử lẫn vật lý học tương đối. Đó là cách mà Toynbee nhìn vào nền văn minh, hay Margaret Mead nhìn vào văn hóa con người, là kỹ thuật thị giác của Picasso và kỹ thuật văn chương của James Joyce. Nó cung cấp những thấu hiểu mới mẻ về thế giới và nó có thể dẫn dắt tâm trí chúng ta đến một trạng thái hòa hợp vũ trụ ở một cấp độ trật tự cao hơn. Khi mở rộng nhận thức của chúng ta ra khỏi phạm vi địa phương, tờ báo sẽ tạo ra một mối liên kết đầy bất ngờ giữa những cộng đồng người khác biệt nhau về văn hóa hay sắc tộc.

Sự cải tổ về cách nhìn và cách nghĩ này xét cho cùng cũng là một tất yếu trong thời đại bung nở của văn hóa thị giác và cơ khí, làm lộ ra những mô típ trừu tường mà con người trước đây không thể nhận thức được.

illegal-2006-shakira

Illegal, Shakira

At first, this song seemed pathetic to me, but after listening to it hundreds of times, I think it’s not that simple of a pathos.

It should be noted that I don’t see anything wrong with being pathetic. I even don’t feel like logos or ethos should be prioritized over pathos in understanding a literary work, although many people would disagree. From a reader standpoint, pathos only works when we can relate to the images conjured up by the text, which also means that the effectiveness of pathos depends a lot on the contexts of reading.

Shakira’s Illegal, however, doesn’t serve the function of making us cry, for its mourning is so melodramatic that everybody can tell it’s merely acting. Everything about Illegal is so blatantly expressed that no one bothers condemning it as pretentious.

The lyrics about a woman’s heartbroken story couldn’t be clearer, and Shakira’s voice conveyed it quite well. She starts her first line with a small amount of breathy accentuation that seemingly appears out of nowhere, and when it comes to the next verse, she changed it into a sort of Cranberries-like throaty sound, her signature style, which adds in a sense of escalating anger.

Of course it’s pathetic, but it’s clearly such a feigned patheticness, so it may somewhat brings about the effect similar to that of ancient Greek dramas in which every emotion is exaggerated so as to satisfy the audience’s insatiable appetite for catharsis. In other words, listening to Shakira’s Illegal, to some people, is seeking pleasure in feigning an acute expression of pain, especially in today’s emotional labour world.

Or maybe that’s just how I see it, after 14 years since its release. This has been still the Shakira’s song to which I listen most often so far.

mom-so-where-would-you-like-to-live-in-the-future

Mom: ‘So, where would you like to live in the future’

Within one day, I received phone calls from both my Mom and my sister, and that really annoyed me, since the topic of those conversations was about my intention to buy a house (again). Seems like, after a college degree, the next thing that concerns your family is you owning a piece of real estate.

It wouldn’t have been that annoying if my sister hadn’t been so inconsistent, not to say hypocritical. I remember some years ago, while I was expressing my wish to live in another city rather than Ho Chi Minh, despite my mother’s approval, my sister immediately refuted it and criticized it as too dreamy and unrealistic. Now, she appears to approve of my idea without making any apology.

This is in fact not her first time of manipulating my life. In my senior year at college, she interrogated me about my sexual orientation, and after knowing that I was gay, she forced me to come to terms with her arrangement that I must get back to my parents’ house right after graduation and settle down there, or else she would tell parents the truth (a threat that I later found pretty ridiculous, for it would ruin everything). She doesn’t know how traumatizing those words she threw on me were, due to which I almost lost all my hope in changes because I thought my future had already been predetermined: To live closetedly in the desolate countryside among homophobic neighbors, to waste young years on dull work and binge drinking with basic folks, to die lonely and namelessly. No more pride. No more hangouts with like-minded guys. Yet ironically, when I got my first job with a handsome salary, she changed her mind all at once and asked me to keep my good work so that one day I could buy a decent house in this city.

And now, she abruptly called me and asked if I still wanted to buy a house in Da Lat probably because she figured out it could be more profitable to have some property in Da Lat in stead of an apartment in Ho Chi Minh. But do you think it’s possible to preserve such a broken dream of a better life after all those years of ups and downs?

I always hold off my anger when talking to my sister. Silence is part of my fight-or-flight response whenever she oversteps the boundary.

But when my mom called, I lost control of my emotion and started to say things that made me belatedly regret. I told her how disappointed I was with the inconsistency of my sister who somehow beguiled me into buying a house probably for the sake of her future advantage, I don’t know. I even told my mom to care less about me, for I could take good care of myself.

And of course, my mom tried to comfort me by saying that she would never want me to follow any specific direction, that what she was doing was trying to elicit my thoughts on a future plan, and that I must know she would always be there with family resources to help me achieve my dreams because she wants me to live happily for the rest of my life.

“But Mom”, wish I could confide in her, “I don’t feel like I have a dream to achieve. It seems, to me, there is only one thing left, which is responsibility. I no longer care about where to live or how to live. So don’t ask me about my dreams, ask yourself what you are really dreaming of”.

The thing is, her maternal instincts have been so fossilized that she could no longer care about anything but her son’s well-being. There is no one like my Mom, indeed. She is, to me, the most selfless ego on earth who makes me feel most beloved and hurtful at the same time, for I am completely impotent in paying back all those things that she has given me.

I remember she said something like “maybe I do not a hundred percent understand you, but I could at least make it some parts or so”, and that really broke my heart. You should know how it feels when the one who brought you up chooses her words very carefully so that you could feel respected. That’s my Mom. She’s never preachy, and she always encourages me in whatever I do with my life.

Wouldn’t you, in my shoes, find yourself stuck in an emotional paradox when being pulled over by two opposing forces simultaneously? While my sister is a manipulative and intimidating person, my Mom is the most caring and nurturing being.

The situation that I am having with my family really numbs me: I’m scared of my Dad; I love my mom, and I sort of dislike my sister. On the one hand, I feel deeply that I must do something for them, but on the other hand, I know too well that I’m totally impotent.

A house? I may die at 35 due to suicidal thoughts, who knows, so what’s the point of owning a house? If my family really wants the best for me, then hopefully they know that a house does not necessarily make my life more worth living.

Photo: Lean Lui

a-queer-interpretation-of-gaga-rain-on-me

A queer interpretation of Gaga’s Rain on me

When Lady Gaga writes song lyrics, she often makes up a specific imaginary person, and pretends as if she is talking to him, but the back story is pretty grandiose and stimulating, so it opens the door to a wide range of interpretation.

In Bad romance, for example, she talks about a man whom she desired so much, even though she is acutely aware of his danger. One could tell that it’s a mere love song, but it is also very convincing to interpret this as the perception of fame.

In Million Reasons, Gaga talks about a relationship in which she puts a lot but receives very little. However, as long as there is at least a good reason to stay, she’ll stay. Once again, this could be read as Gaga’s thoughts on being famous and her feeling for her great fans.

This tactic of writing lyrics could also be seen in The edge of glory, You and I and many other songs by Gaga. I can tell this is a really smart move in producing pop songs.

Rain on me was also created with this tactic. The lyrics is so ambiguous that people could relate to it on so many different levels. Some may think of it as a woman’s anger in a broken relationship, while others could refer to PTSD or drug dependence, but the broadest reception would link this song to trauma and healing, going through and seeking beauty in pain (aka “what doesn’t kill you makes you stronger”, and by the way, it’s Nietzsche’s, not Kelly Clarkson’s).

Now, I would love to offer another way of understanding this song. Rain on me could be reminiscent of Gaga’s 2011 hit Born this way.

If we look closely to the lyrics, we know that it is about living our true self and embrace the challenges following it. Take the act of coming out for example, it takes tremendous courage to really step out of the umbrella and endure the rain of harsh criticism from backward minds, but it’s worth trying because at least we could feel truly alive.

“Gotta live my truth, not keep it bottled in”

“I’d rather be drybut at least I’m alive.
Rain on me, rain, rain.

And the proof is in the music video, with racially diverse dancers in gender-fluid bodysuits and fierce platform boots under a post-apocalyptic thunderdome. Gaga once said that Chromatica, to her, is a planet for the queer, that when this rigid earth could no longer accommodates its diverse citizens, Gaga and her tokusatsu “stupid love” army would create another world for people of different colors.

At the beginning of the video, the two singers perform almost independently with Gaga in plastic pink theme and Grande in blue, but at the end of the video, they come together and form, let say, a transgender flag (though I think this color scheme trend is somehow dated). Grande even wears butterfly wings which is often regarded as another symbol of transgender people, and there’s also a frame in which their hair was like the pony’s tail (Gaga did relate this image to the embodiment of identity, in Hair).

So the message is, do not conceal your identity and own the guts to “get wet” because you have no idea how beautiful it could be to dance under a downpour. May our tears wash away our condemned sins.

America has been said to be much more divided than ever, maybe partly due to identity politics, yet with Chromatica, Gaga has an ambition to bring back inclusivity and settle things down by spreading love, even “stupid love”. I can tell this is nothing new a creative concept, but it could be entertaining to see whether Gaga could revive her unprecedented glory since Born this way.