cach-tu-lam-mot-tap-chi-cho-rieng-minh

Cách tự làm một tạp chí cho riêng mình

Nếu có dịp tự tay làm tạp chí, bạn sẽ nhận ra nó chí không đơn thuần là một phương tiện chia sẻ thông tin, mà còn giúp chúng ta giải quyết một nhu cầu cố hữu: sáng tạo để thể hiện mình.

Về bản chất, đó là ban phát cho suy nghĩ trong đầu mình một hình hài vật chất để phô bày trước người khác. Thông qua đó, gửi đi một thông điệp. Viết văn, làm thơ hoặc vẽ tranh có thể giúp mình làm việc đó, thì làm tạp chí cũng vậy.

Jeremy Leslie, giám đốc sáng tạo của magCulture, cũng từng nói:

Tạp chí tuyệt vời ở bản chất “hữu cơ” của nó. Không giống với những ấn phẩm khác, tạp chí là một thực thể không ngừng tiến hóa, luôn thay da đổi thịt qua mỗi lần xuất bản.

Mình rất đồng tình với quan điểm này. Tạp chí khác với sách ở chỗ nó không bó buộc bạn vào một thể loại hay chủ đề nào cả. Nó mở ra vô tận những khả năng thể hiện khác nhau. Tạp chí cho phép bạn nghiên cứu, suy nghiệm và thảo luận có chiều sâu. Nhưng thông qua những giới hạn vật lý của nó (số lượng chữ, số lượng trang), tạp chí cũng ngăn bạn sa lầy vào một ý tưởng nào đó. Nó vừa phản ánh những chuyển biến của xã hội, vừa phản ánh những chuyển biến trong nhận thức của người thực hiện qua mỗi tuần, mỗi tháng. Vì thế nó rất “sống” chứ không hề “chết”.

Quy trình làm tạp chí của mình gồm 5 bước, tạm đặt là: (1) Concept, (2) Structure, (3) Content, (4) Editorial design và (5) Publishing. Dưới đây mình sẽ trình bày cụ thể những gì cần làm trong từng phần.

Có lẽ nên dùng từ ý niệm, sẽ diễn đạt trọn vẹn hơn nghĩa của từ concept. Đó là những gì cơ bản nhất của tạp chí, không chỉ về nội dung mà còn về hình thức.Để xác định ý niệm, thường bạn sẽ phải trả lời những câu hỏi như làm để làm gì làm cho ai đọc.  

Cá nhân mình làm tạp chí trước hết vì sở thích chứ không vì kiếm tiền, và cho mình (và bạn bè) chứ không ai khác.

Tiếp đó, bạn sẽ phải trả lời cho câu hỏi nội dung thế nào hình thức ra sao

Về nội dung, ý niệm của một tạp chí được thể hiện ở hai mức độ: sơ cấp và thứ cấp. Ý niệm sơ cấp là tinh thần chung của một tạp chí, cố định và ít thay đổi qua thời gian. Ý niệm thứ cấp là chủ đề của mỗi số tạp chí, khác nhau qua mỗi lần xuất bản.

Chẳng hạn, tạp chí của mình có tên là Becoming. Lựa chọn tên này là vì mình muốn sự phát triển về nội dung và hình thức của tạp chí sẽ song hành với sự trưởng thành trong nhận thức và kỹ năng của mình. Nó sẽ là tấm gương phản chiếu thế giới như mình thấy – một thế giới phong phú đa dạng, không ngừng chuyển động. Và bản thân mình cũng không ngừng khác đi, giống như câu nói của Heraclitus: “Không ai có thể tắm hai lần trên cùng một dòng sông”. Mình muốn Becoming sẽ “sống” cùng với mình. Mỗi năm mình làm bốn số, thì đến cuối đời mình sẽ có một xấp dày cộm hàng trăm số, như di cảo vậy. Và đó là ý niệm sơ cấp về tạp chí này.

Cũng theo đó, có thể đoán được ý niệm thứ cấp là những tư tưởng, tình cảm nổi bật nhất của mình trong một giai đoạn sống nhất định. Chẳng hạn, mình thực hiện số đầu tiên vào cuối năm 2016. Đó là thời điểm mình rất cô đơn và chỉ ở một mình. Nên mình chọn chủ đề là In Isolation.

Số tiếp theo mình thực hiện vào giữa năm 2017. Đó là lúc mình rơi vào những tình thế lưỡng nan, như là come out hay giữ kín chuyện mình thích con trai với ba mẹ, nên tiếp tục học đại học hay nên bỏ, nên phẫu thuật thẩm mỹ hay nên hài lòng với ngoại hình hiện có. Thế là mình tính đặt chủ đề cho số này là Dilemma. Nhưng sau đó mình đọc một truyện ngắn có tên là Cổ tích cho những kẻ dự phần, có một đoạn mình rất thích:

Đã từ lâu tôi từ bỏ ý định tìm một câu chuyện cổ tích cho mình, một khi đã vượt qua ranh giới thì còn có ranh giới nào phía trước nữa đâu? Chỉ còn cách đi tiếp hoặc dậm chân tại chỗ nhìn lại cái đường biên mình đã leo qua mà tiếc nuối.

Đồng thời, khi ấy mình rất thích bài Space Oddity của David Bowie, nói về một phi hành gia vũ trụ mất kết nối với trái đất. Có đoạn: “Planet Earth is blue, and there’s nothing I can do”. Thế mà mình chọn chủ đề là Line Crossed

Và đó là những ví dụ về ý niệm thứ cấp.

 Về hình thức, bạn phải xác định tương tự: Những đặc điểm hình ảnh, bố cục, phông chữ nào thì cố định, không được phép thay đổi. Còn những đặc điểm nào thì được làm mới qua mỗi số. Không chỉ vậy, bạn cũng phải xác định kích cỡ, số trang và nhất là cách thức phát hành nữa.

Về điểm này, mình có một số góp ý như sau:

– Không nên in vì chi phí đắt đỏ và phải tìm hiểu nhiều về giấy, kỹ thuật in, cách đóng gáy, cách gấp nếp… Có thể in một, hai bản cho bạn bè xem thôi.

– Nếu nghiêm túc muốn phát hành rộng rãi ấn phẩm, nên tìm hiểu kỹ về khía cạnh pháp lý của xuất bản. Những gì mình chia sẻ ở đây chỉ áp dụng cho một dự án nhỏ tương tự như kỷ yếu lớp mà thôi.

– Đơn giản và thuận tiện nhất theo mình là tạo ấn phẩm số định dạng pdf và phát hành bằng những nền tảng tự xuất bản như Issuu, Joomag hay Flipsnack. Mình sẽ nói thêm về chúng ở phần Publishing.

Trên đây là những gì đáng nói của khâu hình thành ý niệm. Tiếp đây, mình sẽ nói về khâu kết cấu tạp chí.

Kết cấu tạp chí, hay nói một cách dễ hiểu hơn, là tổ chức, lập kế hoạch nội dung. Lúc này, mình phải giải quyết các vấn đề:

Tạp chí gồm những phần/chuyên mục nào?

Những phần/chuyên mục này được sắp xếp theo trình tự nào? 

Mỗi chuyên mục gồm bao nhiêu bài viết?

Các bài viết được sắp xếp thế nào?

Tất nhiên mỗi tạp chí sẽ có một kết cấu riêng. Khi làm tạp chí Becoming, mình có tham khảo kết cấu của tạp chí Zembla

Và khi đánh giá lại toàn bộ những loại nội dung mình có thể viết và thích viết, mình quyết định tổ chức nội dung tạp chí của mình như sau:

Câu chuyện tổ chức nội dung không phải chỉ là câu chuyện về bài viết, mà còn là câu chuyện về cách trình bày và điều phối dự án. 

Về cách trình bày, nó liên quan mật thiết đến công đoạn dàn trang (pagination). Khi làm dàn trang, phải lưu ý đến nhịp điệu và tiết tấu của việc đọc sao cho đọc giả không bị mệt hoặc nhàm chán. Điều đó quyết định bởi cách sắp xếp các loại nội dung theo tỷ lệ hình và chữ. 

Với những ai có ý định in ấn, dàn trang lại càng quan trọng. Phải nắm được những điểm cơ bản nhất, như số trang phải là bội số của 4 chẳng hạn. Phần này thiên kề kỹ thuật in ấn nên mình sẽ không bàn nhiều. 

Khi làm việc trong một team, tổ chức nội dung phải gắn liền với điều phối dự án để đảm bảo mọi thứ ăn khớp với nhau về trình tự thời gian. Vì ngay cả chỉ một bài viết cũng phải có sự kết hợp giữa người làm chữ, người làm hình, người sắp xếp chúng lại với nhau, người rà soát lỗi… 

Tuy nhiên, khi làm một mình, chúng ta chỉ cần tự cân chỉnh thời gian của chính mình sao cho tạp chí xuất bản đúng thời điểm dự tính là được.

Tiếp theo đây là khâu sản xuất nội dung.

Thông thường ở một tòa soạn, người ta sẽ có kế hoạch nội dung trước rồi mới phân công bài vở cho biên tập viên. Nhưng cách tiếp cận của mình khi tự làm tạp chí thì hơi khác một chút. Trước khi nghĩ đến kết cấu, thậm chí trước khi nghĩ đến chủ đề cho một số tạp chí, mình phải có trong tay ít nhất một nửa số lượng bài viết. Từ những bài viết đã có, mình sẽ nghĩ về chủ đề và kế hoạch nội dung cho số mới.

Lúc này, theo kế hoạch, nếu còn thiếu những bài nào thì mình sẽ viết những bài đó. Ngay từ nhỏ mình đã thích viết, nên việc này không đến nỗi khó khăn.

Tuy nhiên, nội dung ở đây không chỉ là chữ mà còn là hình, ảnh chụp (photo) hoặc tranh vẽ minh họa (illustration). 

Nếu tự chụp ảnh được hoặc tự vẽ được thì quá tốt. Còn không thì đành tìm trên mạng hoặc đi xin bạn bè. Lúc này, một vấn đề phát sinh là vấn đề bản quyền. Vì vấn đề này mà mình và thằng bạn giận nhau một thời gian, nên mình sẽ viết hẳn về nó trong một bài khác.

Sau khi đã có chữ, có hình và biết trình tự sắp xếp trang, giờ là lúc bắt tay vào việc thiết kế trang tạp chí. 

Để thiết kế trang tạp chí, trước hết bạn cần một cái máy tính và một phần mềm desktop publishing (DTP). Làm tạp chí là một dự án DTP khá lớn, do đó mình nghĩ nên dùng một phần mềm high-end như Adobe Indesign. 

Để sử dụng được Adobe Indesign, mình gợi ý bạn tìm YouTube hoặc Google với từ khóa “Indesign tutorial”. Có series Live Editorial Design này của Adobe cũng khá hay:

InDesign không khó học. Mình nghĩ chỉ cần hai tuần là đủ để làm một tạp chí. Tuy nhiên, biết sử dụng phần mềm chỉ là biết dùng công cụ mà thôi. Còn thiết kế giỏi hay không phụ thuộc nhiều vào kiến thức của mình. 

Và để bổ sung kiến thức, chẳng gì bằng đọc sách. Mình gợi ý 2 đầu sách cực hay về editorial design mà các bạn nên tìm đọc. Đó là cuốn Editorial design: Digital and Print (2014) của Cath Caldwell & Yolanda Zappaterra và The Newspaper Designer’s Handbook (2012) của Tim Harrower & Julie Elman.

Ngày trước, khi mình làm tạp chí, mình không có nhiều kiến thức về thiết kế đồ họa, nên chủ yếu là bắt chước. Bây giờ xem lại sản phẩm của mình thực sự thấy hơi xấu hổ. Mong các bạn có xem thì không chê.

Trong quá trình làm, bạn cũng có thể sẽ cần dùng đến những phần mềm khác thuộc Adobe Creative Suite để hỗ trợ, như Adobe Photoshop hoặc Adobe Illustrator chẳng hạn.

Sau khâu này, tạp chí của bạn sẽ dần thành hình, trở nên chi tiết hơn: 

Và khi đã có một bản pdf của tạp chí, giờ đã đến công đoạn cuối cùng: xuất bản.

Thực ra, công nghệ số đã thay đổi đáng kể cách xuất bản tạp chí và theo đó cũng thay đổi luôn cách người ta làm tạp chí, nhất là kể từ khi iPad ra đời vào năm 2010. Sarah Douglas, Giám đốc thiết kế của tạp chí Wallpaper* từng nói rằng:

Khi làm tạp chí, chúng tôi luôn suy nghĩ đến việc nó sẽ hiển thị như thế nào trên giấy in, trên màn hình máy tính và trên iPad. Chúng tôi không muốn mang một cách làm áp dụng cho mọi nơi. Chúng phải khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau. 

Xu hướng của xuất bản tạp chí ngày nay là tích hợp với nhiều nền tảng khác nhau. Và nền tảng sẽ quyết định hình thức của tạp chí. Thường những công ty truyền thông lớn xây dựng hẳn một nền tảng xuất bản cho riêng họ. Chẳng hạn như cách Condé Nast làm để xuất bản Wired, GQ Vanity Fair vậy. 

Còn với người xuất bản độc lập như chúng ta, những nền tảng như Issuu, Joomag hay Flipsnack mà mình gợi ý ở trên có lẽ là tối ưu nhất.

Chúng cho phép bạn xem tạp chí trên mobile lẫn desktop, cho phép bạn chia sẻ trên mạng xã hội và thậm chí có thể kiếm tiền từ đó nữa (tất nhiên là khi số lượng người đọc đủ lớn). Một điểm đáng nói khác là chúng sử dụng Flash tạo hiệu ứng lật trang (Joomag thậm chí còn có cả âm thanh lật trang), gợi cảm giác tương tự như đang đọc một tạp chí in. Phải thừa nhận là báo giấy không còn ở vị thế độc tôn của nó nữa, nhưng cái cảm giác của cái thời đại “hoàng kim” ngành in ấn mà nó gợi lại vẫn làm chúng ta nao lòng, phải vậy không?

Và đây là tạp chí của mình:  Becoming Magazine – Issue One


su-khai-sinh-cua-di-tinh-luyen-ai-1

Sự khai sinh của dị tính luyến ái

Hình thái kinh tế – xã hội mà chúng ta gọi là capitalism (Chủ nghĩa Tư bản) vốn phôi thai và phát triển từ trong lòng xã hội phong kiến châu Âu một cách tất yếu trong một giai đoạn lịch sử nhất định, chứ không có ghi nhận là nó do một người đặt ra, gọi tên, rồi bắt mọi người thực hành.

Ngay cả Adam Smith, người được cho là khai sinh ra một hệ thống lý luận tương đối hoàn chỉnh về hình thái kinh tế – xã hội này cũng không dùng từ capitalism trong di cảo của mình. Có thể khởi nguyên đã có một số người viết dùng từ capital hay capitalism để chỉ một hiện tượng gì đó. Nhưng nét nghĩa của capitalism mà chúng ta hiểu ngày nay nghe nói là do Karl Marx khởi xướng. Mà Karl Marx lại là cha đẻ của communism (Chủ nghĩa Cộng Sản), và ông dùng từ đấy để chỉ một hình thái kinh tế đối nghịch với capitalism.

Nói cho rõ hơn, chỉ đến khi từ communism ra đời và được hiểu như cách hiểu ngày nay, thì capitalism mới mang nét nghĩa mà chúng ta vẫn thường biết, dù cho cả hai đều (có thể) chỉ những hiện tượng từng tồn tại một cách tất yếu trong xã hội loài người.

Tương tự như vậy, theo một bài báo tôi đọc từ BBC, mãi đến năm 1934, người ta mới hiểu về từ heterosexuality như chúng ta hiểu ngày nay, sau khi homosexuality được sử dụng rộng rãi để định danh, phân loại một hiện tượng có tính phổ quát, dù cho cả hai từ trên đều chỉ những hiện tượng đã có trong xã hội loài người (lẫn xã hội các loài sinh vật khác) từ cổ chí kim.

Mặt trái của sự định danh

Năm 2007, người ta liệt kê Electrolux addisoni (cá đuối điện) là một trong “10 loài động vật mới” của năm. Nhưng hiển nhiên con cá này không có thình lình xuất hiện hơn 10 năm trước mà nó đã có từ rất, rất lâu rồi. Chỉ đến bây giờ, loài người mới phát hiện ra, và nhớ là “à, con này chưa có tên, phải đặt tên cho nó để dễ gọi”, nên từ đó có loài này trong sách vở.

Trước năm 1868, không ai biết về khái niệm heterosexuality và cả homosexuality. Giống như ở Việt Nam, trước đây người ta làm gì biết gay (G), lesbian (L), bisexual (B) transgendered (T) là khác nhau, người ta chỉ biết có bóng lộ, bóng kín, bê đê, ô môi… thôi. Và những từ ấy còn không có đủ nét nghĩa để mà khu biệt nữa. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là trước đây ở Việt Nam, những hiện tượng tính dục mà các từ trên ám chỉ không tồn tại. Chúng tồn tại. Chỉ là chúng không được gọi tên.

Sống trong xã hội, giao tiếp bằng lời, chúng ta mang ơn hàng loạt lớp người đã đi qua mấy nghìn năm lịch sử để trao gửi lại những từ vựng. Vì nếu không có ngôn từ, chúng ta sẽ mãi sống trong những mông muội, những đứt gãy của suy nghĩ dạng thức phi ngôn ngữ. Chúng ta phải mất hàng trăm giờ để nhìn vào nội tại chính mình và diễn tả cho người khác hiểu được cái cảm xúc không phải buồn được gọi là cô đơn.

Xét riêng về giá trị của việc gọi tên, phân loại trong các phong trào xã hội về đa dạng giới. Nếu không có những L G B T ấy, người ta luôn cảm thấy mình không thuộc về nơi nào cả và người ta sợ hãi sự lạc loài cô độc. Khi biết được mình là G, và có những người xung quanh mình cũng nhận là G, người ta hạnh phúc vì biết rằng mình không phải là quái thai, dị tật của thời đại. Việc định danh, phân loại giúp khai mở nhận thức về bản thể, giúp người ta kết nối với nhau để tạo thành một cộng đồng. Và chỉ khi là một cộng đồng, tiếng nói của họ mới được lắng nghe.

Chính sự định danh, phân loại cũng giúp cho những cải tổ về mặt pháp lý, việc nghiên cứu khoa học và những đối thoại ở các diễn đàn, không gian công trở nên dễ dàng hơn. Ở phương diện này, việc sử dụng một hệ thống phân loại chung về bản dạng giới là hữu dụng và cần thiết.

Tuy nhiên, nếu có một điều gì tôi còn nhớ được sau khi học các học phần Ngôn ngữ học, thì đó là mọi ngôn ngữ đều có những hạn chế của nó khi cố gắng định danh, bắt chụp, mô phỏng các sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan. Số lượng từ vựng thì luôn hữu hạn, mà thế giới thì muôn hình vạn trạng. 

Nhìn lên trời, người ta nói trời có màu xanh. Nhưng chính xác là xanh gì? Xanh da trời? Xanh da trời cũng có nhiều sắc thái xanh da trời. Ngay cả khi chụp hình lại, bỏ vào máy tính rồi dùng color-picker để xác định thông số màu, chúng ta cũng không thể có được cái sắc thái tự nhiên của da trời. Chả thế mà nghe nói người Eskimo có đến hơn 50 từ vựng chỉ để chỉ tuyết, còn hầu hết người Việt mình chỉ biết tuyết tuyết.

Chúng ta đã thiết lập được L G B T , rồi sau đó lại còn có L G B T I Q, rồi sau đó lại có cả một hệ thống phân loại 31 bản dạng giới. Nhưng câu hỏi đặt ra là: bao nhiêu nữa thì mới đủ?

Đó là chưa kể, sự định danh hàm chứa trong nó những tiềm năng hận thù. Nhu cầu được thuộc về một nhóm phân loại luôn đi kèm cái nhu cầu được tách bạch mình khỏi một nhóm phân loại khác. Từ chỗ khác đến chỗ ngoại lai là rất gần. Giữa không thích sang ghét chỉ là một lằn ranh mỏng manh. Nhất là khi hai khái niệm có nhiều đặc điểm trái ngược nhau nhằm đảm bảo tính khu biệt về nghĩa. Những gì lịch sử kể lại về communism với capitalism, giữa liberals conservatives, giữa left wingright wing, giữa homosexualityheterosexuality đã nói lên tất cả. Trong yin luôn có yang, và ngược lại. Thiện ác cũng đôi lúc đan cài. Bên dưới lớp vỏ ngôn từ, người ta có thể gán vào những hàm nghĩa theo cách hiểu của riêng họ, và nhiều trong số chúng mang nặng thành kiến lẫn thù hằn.

Nhưng liệu chúng ta có đang đi đúng hướng? Liệu chúng ta nên sáng tạo thêm khái niệm hay trở lại với một nhất thể thay vì là phân tán?

Thế lưỡng nan của cái nhìn vô nan

Có một điều tôi nhận thấy rõ nhất về phong trào LGBTQ ở Việt Nam giai đoạn đầu, đó là người ta tuyên ngôn một cách chắc nịch về xu hướng tính dục của bản thân: “I was born this way”, “I can’t change even if I try, even if I wanted to”…

Nhưng (Zizek nói) Lacan từng nói mỗi một sự định danh về mặt xã hội (và xu hướng tính dục là một trong số đó) luôn luôn đi kèm một mối hoài nghi. Chúng ta không bao giờ là con người mà mình tuyên bố mình là. 

Và tôi tin Lacan (thông qua Zizek). Tôi không tin bản dạng tính dục là cố định. Tôi tin “thẳng” không hoàn toàn là “thẳng”, và “cong” không phải bao giờ cũng là “cong”. Trong mỗi chúng ta có những góc khuất mà lý tính và ngôn từ không chạm tới được luôn muốn trở thành một thứ gì đó ngoại lai với mọi thứ xung quanh, và không thể được gọi tên bởi bất kì một từ vựng nào sẵn có trên đời.

Nói một cách tích cực, chúng ta vô cùng đặc biệt. Nói một cách tiêu cực, chúng ta vô cùng quái đản. Bởi vì chúng ta là duy nhất.

Chính vì lẽ đó, một thằng đàn ông dị tính vì những ý niệm xã hội đi kèm hai chữ “dị tính” sẽ không bao giờ dám phóng túng trong những trải nghiệm tình dục với người đồng giới, sợ rằng chỉ một lần thôi cũng biến mình thành “đồng tính” và chẳng thể nào quay lại được. Còn một gã tự cho mình là đồng tính, đến một ngày nọ bỗng dưng có ham muốn tình dục với một đứa con gái hoặc một người chuyển giới nữ lại đâm ra suy sụp, tự thấy xấu hổ vì trước đây đã lớn tiếng hô to biểu ngữ in trên áo “you can’t blame me for who I am”. Không có một ranh giới nào ở đây cả ngoại trừ ngôn từ và những ràng buộc đi kèm của nó.

Ngay cả hệ thống phân loại sinh giới, tưởng chừng là cố định và bền vững theo cách hiểu phổ thông, gồm con người, động vật, thực vật, nấm… cũng ẩn chứa trong nó khả năng của sự khái quát hóa vội vàng (overgeneralisation). Chả thế mà trong một video phỏng vấn, Derrida từng bảo việc phân loại như vậy là một brutal act còn gì. Nó lờ đi những sắc thái khác biệt tinh tế giữa cá thế này với cá thể khác.

Chính vì vậy mà khẩu hiệu tôi thích nhất đến giờ của các phong trào về bình đẳng và đa dạng giới ở Việt Nam vẫn là “Yêu là yêu”.

Qua rồi cái hăng máu của những tranh đấu buổi đầu, lúc này người ta cần thẳng thắn nhìn nhận những cái brutal act của chính mình trong quá khứ và tự hỏi: liệu chúng ta có đã tự bóp méo chính mình để nhét vào vừa một cái khuôn chữ nghĩa?  Tại sao không bỏ hết đi những khái niệm để sống một cách hồn nhiên nhất?

Có lẽ trong xã hội hiện tại, người ta vẫn cần có những brutal act. Có lẽ phải đi qua những thứ “trẻ trâu”, quá khích thì mới trưởng thành trong nhận định về chânngụy xoay quanh lớp vỏ ngôn từ và hàm nghĩa của nó. Nhưng để đạt được đến cảnh giới nhìn vạn vật cũng như nhất thể ấy, người ta phải cho phép chính mình được đi qua hết các màu của mọi dải quang phổ, được trượt từ cực này đến cực kia của mọi thang đo, và phải hạ thấp mình xuống tận cùng như biển lớn để mọi con sông được phép đổ về.  Mấy ai làm được điều đó?

Chắc Goethe đã làm được khi ông nói “mọi lý thuyết đều màu xám, chỉ có cây đời là mãi mãi xanh tươi”. Và một nhà thơ nào đó chắc cũng làm được (tôi đã quên tên và tìm hoài chẳng thấy) khi viết về trải nghiệm của ông lúc đọc một cuốn sách giữa rừng. Ông ngước lên, và thấy thế giới này thật xa lạ với cuốn sách mà ông đọc dở. Rồi ngừng lại ở đó và cảm nhận thiên nhiên.

Ảnh: The Pink Choice của Maika Elan